U bent hier

Groene ruimten beheerd door Leefmilieu Brussel

Indicator - Actualisering : november 2021

De afdeling Groene ruimten van Leefmilieu Brussel is verantwoordelijk voor het beheer van 111 groene ruimten met een oppervlakte van 534 ha (oktober 2021).  Bovendien worden 1758 ha die voornamelijk bestaat uit bossen en natuurreservaten beheerd door de onderafdeling Bos en natuur.  Voor elk van deze gebieden is er een specifiek beheer dat is aangepast om de verschillende functies ervan te maximaliseren. Het Gewest zet zich ook in voor de verbetering van de hoeveelheid groene ruimten, met name in dichtbebouwde wijken, en van de verbinding daarvan.
Sinds januari 2020 zijn 6 groene ruimten van in totaal 11 ha (het equivalent van ongeveer 15 voetbalvelden) aangelegd of in beheer genomen door de afdeling Groene ruimten.

Leefmilieu Brussel, de grootste beheerder van openbare groene ruimten 

Ongeveer 52% van het Brusselse grondgebied is bedekt met vegetatie (Leefmilieu Brussel 2021 ).  Deze vegetatie is van zeer uiteenlopende aard: privétuinen en -domeinen, openbare tuinen en parken, groene sport- en recreatieterreinen, half-natuurlijke gebieden, ruigten, landbouwgronden, moestuinen, kerkhoven en de groene ruimten verbonden met wegen (wegbermen) en spoorwegen (laanbomen, met gras ingezaaide bermen en rotondes, vluchtstroken, spoorwegbermen, enz.).
Een groot deel van de Brusselse groene ruimten is privé of niet toegankelijk voor het publiek. Ze worden beheerd door een brede waaier van actoren (particulieren, vastgoedeigenaren, Infrabel, MIVB, koninklijke schenking, regie der gebouwen, scholen en universiteiten, rusthuizen, ziekenhuizen, het Belgisch leger, kerkfabrieken, …). Naast deze ruimten spelen de voor het publiek toegankelijke groene ruimten een fundamentele sociale rol als ruimten voor ontspanning, spel en ontmoetingen, die op een positieve manier bijdragen tot de levenskwaliteit van de Brusselaars. 
De voor het publiek toegankelijke groene ruimten worden voornamelijk beheerd door de administraties en gewestelijke instellingen van openbaar nut (Leefmilieu Brussel, Brussel Mobiliteit voor de groene ruimten die verbonden zijn aan de openbare wegen die het beheert) of de gemeenten (met het park van Brussel, het Josafatpark en het Ter Kamerenbos als grootste). Er bestaan evenwel groene ruimten, die geheel of gedeeltelijk voor het publiek toegankelijk zijn en door privéactoren worden beheerd (bv. de groene ruimte van het oude Axa-gebouw in Watermaal-Bosvoorde). Sommige sites worden beheerd door milieuverenigingen met gerichte steun van Leefmilieu Brussel (Hof ter Musschen, site van het Scheutbos, natuurreservaat van de Vogelzangbeek, Vuursteendomein, enz.). 
De ontwikkeling en het beheer van bepaalde groene ruimten behoren tot de opdrachten van Leefmilieu Brussel, de grootste openbare beheerder van groene ruimten op het grondgebied van het Gewest. Deze bevoegdheid is verdeeld over de afdeling Groene Ruimten en de onderafdeling Bos en Natuur. Deze laatste beheert het Zoniënwoud en enkele bossen in Ukkel (Verrewinkelbos, Hauwaertkapel, Buysdellebos, Perckbos, domein van Latour de Freins) en de natuur- en bosreservaten (zie Seminatuurlijke sites en beschermde groene ruimten ) en enkele andere belangrijke ruimten inzake biodiversiteit (bv. Natura 2000-stations van huisvestingsmaatschappijen). De groene ruimten die door de onderafdeling Bos en natuur worden beheerd, beslaan een totale oppervlakte van ongeveer 1758 ha (exclusief de oppervlakten die niet door de onderafdeling worden beheerd, zoals de wegen en de wegbermen die deze oppervlakten doorkruisen of eraan grenzen, of de gebouwen). Het beheer (aanleg en onderhoud) van de Groene wandeling en groene ruimten zoals parken en tuinen, pleinen, gewestelijke collectieve moestuinen, bossen en andere seminatuurlijke gebieden wordt verzorgd door de afdeling Groene ruimten. Dit zijn groene ruimten die eigendom zijn van het Gewest of waarvan het beheer, via overeenkomsten, werd toevertrouwd aan Leefmilieu Brussel, in het bijzonder door federale of gemeentelijke instanties. 
Deze focus gaat uitsluitend over de groene ruimten die worden beheerd door de afdeling Groene Ruimten. Het beheer van het Zoniënwoud en van de natuur- en bosreservaten komt aan bod in andere focussen (zie « Semi-natuurlijke sites en beschermde groene ruimten  » en « Boserfgoed van het Brusselse Zoniënwoud »).

In oktober 2021 worden 111 groene ruimten die zeer divers zijn in termen van oppervlakte en kenmerken beheerd door de Afdeling Groene Ruimten

In oktober 2021 beheerde de afdeling Groene Ruimten 111 groene ruimten of vergroende ruimten van zeer uiteenlopende grootte en aard. Deze groene ruimten beslaan in totaal een oppervlakte van 534 ha. 

Voorbeelden van groene ruimten die door Leefmilieu Brussel (afdeling Groene ruimten) worden beheerd

De grootste parken en bossen die worden beheerd door deze afdeling zijn het park van Woluwe (69 ha), het Koning Boudewijnpark (34 ha), de Kauwberg (32 ha), het park van Laken (29 ha), het Jubelpark (25 ha), het Dudenpark (23 ha), het Laarbeekbos (23 ha), het Goede Herderpark (21 ha) evenals een deel van de site van het Rood Klooster (velden, moestuinen, speelpleinen, …) (15 ha). Deze negen parken en bossen, met een totale oppervlakte van bijna 275 ha, vertegenwoordigen bijna de helft van de oppervlakte van de groene ruimten die worden beheerd door de afdeling Groene Ruimten. Naast deze grote parken beheert Leefmilieu Brussel ook kleine overblijvende ruimten die meer verbonden zijn met de openbare wegen, zoals de Jean de Bolognesquare (0,21 ha) en het Monument van de Engelsen (0,03 ha) of met gebouwen, zoals de tuin van het Conservatorium (0,05 ha).
Onderstaande tabel vermeldt, per gemeente, de parken en groene ruimten onder beheer van de afdeling Groene Ruimten alsook de oppervlakte ervan.

Sinds januari 2020 worden 6 bijkomende groene ruimten met een totale oppervlakte van 11 ha door de afdeling Groene ruimten beheerd. Het gaat ofwel om reeds bestaande groene ruimten die door Leefmilieu Brussel zijn overgenomen (gemeentelijke strook langs het kerkhof van Anderlecht, het gebied rond de Cadettenschool van Laken, de ring van de hippodroom van Bosvoorde, een klein deel van het moeras van Wiels en het aangrenzende gebied, alsook het Walckierspark), ofwel om nieuw aangelegde groene ruimten (Pannenhuis). 

Het is interessant dat, wat het moeras van Wiels en de hippodroom betreft, de door Leefmilieu Brussel beheerde gebieden komende jaren zullen toenemen. Bovendien zou het Walckierspark binnenkort voor het publiek moeten worden opengesteld.
De raming van de evolutie van de oppervlakten van de groene ruimten beheerd door de afdeling Groene Ruimten in de loop van de voorbije decennia moet wellicht worden bijgesteld, gelet op:

  • de technologische evolutie van de cartografische tools die vandaag zorgen voor nauwkeurigere oppervlaktemetingen en een nauwkeurigere afbakening van de beheerde percelen; 
  • de interpretaties: de oppervlakten worden vandaag berekend met uitsluiting van de oppervlakten van de gebouwen en bepaalde wegen die aanwezig zijn op de site, wat niet altijd het geval was. 

De zeer nauwkeurige afbakening van de groene ruimten die door Leefmilieu Brussel worden beheerd, is nog steeds aan de gang, wat verklaart waarom de oppervlakte van bepaalde groene ruimten is gewijzigd tussen de vorige versie van de berekening van de indicator (januari 2020) en de gegevens die nu worden voorgesteld (september 2021), zonder dat dit altijd overeenstemt met een reële wijziging van de oppervlakte op het terrein. Zo heeft tussen de jongste twee edities van het verslag over de staat van het leefmilieu de herziening (op de kaart) van de afbakening van de Rood Klooster-site die door de afdeling Groene ruimten wordt beheerd, geleid tot een vermindering van de oppervlakte met bijna 7 ha. Deze vermindering komt overeen met het feit dat de vijvers, die worden beheerd door de onderafdeling Bos en Natuur, niet langer worden meegerekend bij de groene ruimten die worden beheerd door de afdeling Groene ruimten. 
Volgens het verslag over de Staat van het Leefmilieu 2003-2006 beheerde Brussel ongeveer 2.177 ha groene ruimten in 2003 (met inbegrip van bossen en wouden). In September 2021, bedroeg deze oppervlakte 2292 ha (groene ruimten beheerd door de afdeling Groene Ruimten en groene ruimten beheerd door de onderafdeling Bos en Natuur). Hoewel deze cijfers niet echt met elkaar vergeleken kunnen worden, bewijst dit verschil nochtans dat de totale oppervlakte van de door Leefmilieu Brussel beheerde groene ruimten in de voorbije tien jaar is toegenomen.
Onderstaande kaart toont alle door de afdeling Groene Ruimten beheerde groene ruimten die gelegen zijn op Brussels grondgebied. 

Kaart van de groene ruimten beheerd door de afdeling Groene Ruimten 

Bron: Leefmilieu Brussel, afdeling Groene Ruimten, 2021

Een gedifferentieerd beheer van de groene ruimten dat erop gericht is hun sociale, ecologische, landschappelijke en stedenbouwkundige functies te optimaliseren.

De stedelijke groene ruimten vervullen verschillende functies: ontspanning en recreatie, ondersteuning van de biodiversiteit, doorsijpeling van regenwater, verfraaiing van het landschap, stedenbouwkundige verbindingen (zachte mobiliteit), organisatie van evenementen, cultuur en toerisme, natuureducatie, enz. Afhankelijk van hun grootte, hun typologie (landschapspark, historisch of tuinbouwpark, recreatieruimte, enz.), hun biologische waarde en hun plaats in het stedelijk weefsel (sociaal-demografische kenmerken van de wijk, aanwezigheid van andere groene ruimten in de buurt, enz.) zijn de verschillende functies die door deze groene ruimten worden vervuld min of meer ontwikkeld.
Leefmilieu Brussel wil de diversiteit van de sociale, ecologische en stedenbouwkundige functies van deze sites zoveel mogelijk maximaliseren, rekening houdend met de vereisten van de groene ruimten die het beheert en inricht, en zo goed mogelijk tegemoetkomen aan de behoeften van de stadbewoners.
Gedifferentieerd beheer is een manier om deze uitdaging aan te gaan. Dit gebeurt meer en meer op het niveau van de groene ruimten: op basis van een gedetailleerde beoordeling van de sites, het gebruik dat ervan wordt gemaakt en de beperkingen die het inhoudt, worden beheerwijzen toegepast die specifiek zijn aangepast aan de verschillende zones Bijvoorbeeld, een grasperk kan worden onderverdeeld in twee delen, waarbij het stevigste wordt gebruikt voor recreatie (balspelen, ...) en het meest kwetsbare voor bescherming van de biotoop.  Aan de hand van deze techniek kan de waaier aan functies van een site, en dus ook de rijkdom ervan, worden vergroot. Leefmilieu Brussel bevordert ook de participatie van de inwoners en van de gebruikers van de tuinen en parken tijdens het ontwerp, de renovatie en het onderhoud ervan. 
Afhankelijk van de kenmerken van de groene ruimten en de beheerwijzen die erop worden toegepast, wordt het onderhoud in eigen beheer uitgevoerd door de tuiniers van Leefmilieu Brussel (bv. voor taken die een expertise en bijzondere knowhow in een historisch park vereisen), ofwel aan externe beheerbedrijven. In dit laatste geval wordt een bestek opgesteld met zeer nauwkeurige technische bepalingen om de uitvoeringskwaliteit te garanderen.

De parkwachters vervullen een onthaal- en preventieve rol

De parkwachters zijn aanwezig in de verschillende groene ruimten. Deze bewakingsfunctie, die oorspronkelijk meer gericht was op toezicht, is geleidelijk aan geëvolueerd naar een functie van medewerker belast met het informeren en sensibiliseren van het publiek, van bemiddelaar en, in sommige gevallen, van animator. In bepaalde kwetsbaardere zones (bv. dichtbebouwde wijken met weinig groen, sociaal-economisch achtergestelde wijken, lage sociale controle) heeft Leefmilieu Brussel de functie van parkwachter-animator ontwikkeld. Naast hun functie van parkwachter ontwikkelen zij een specifieke aanpak die meer gericht is op de actieve ontwikkeling van interacties met de gebruikers. Door nauw samen te werken met de verschillende buurtverenigingen brengen de parkwachters-animatoren de behoeften en de wensen van de gebruikers in kaart en zorgen ze voor animatie die hierop is afgestemd.

De bomen van het park zijn het voorwerp van een fytosanitaire opvolging 

Een team van de afdeling Groene Ruimten staat in voor de inventarisering en de beschrijving van de belangrijkste kenmerken van de bomen in de parken die worden beheerd door Leefmilieu Brussel en waarvan de stam een diameter heeft groter dan 40 cm tot 1,5 m hoogte. De database omvat uiteenlopende informatie: soort, diameter, hoogte, ontwikkelingsfase, ouderdom, diagnose van de gezondheidstoestand, aanwezigheid van insecten of ziekten, omgeving en nabijheid van infrastructuren, veiligheid en aanbevelingen. Aan de hand van deze gegevens kunnen de risico’s worden beoordeeld en kunnen de belangrijkste interventies worden gepland (snoeien, weghalen van takken, kappen, ...) op korte en middellange termijn. Voor een nog grondigere diagnose kunnen verschillende aanvullende expertises worden uitgevoerd.
In juni 2021 werden 47 sites (435 ha) geïnventariseerd in het kader van de fytosanitaire opvolging van de groene ruimten beheerd door de afdeling Groene Ruimten.  Op die datum omvatte de inventaris bijna 44.200 bomen. Deze inventaris werd uitgevoerd in een volgorde van prioriteit die gebaseerd is op de kenmerken van de parken en de bezoekersdruk ervan.

Nieuwe groene ruimten worden aangelegd door de afdeling Groene Ruimten

Hoewel meer dan de helft van de oppervlakte van het Gewest bedekt is met groene ruimten, hebben nog veel wijken een tekort aan openbare groene ruimten. Dit is met name het geval in dichtbebouwde wijken, zoals in de Vijfhoek en de eerste kroon, en langs het kanaal (voor meer informatie over de verschillen in groene ruimten, zie de factsheet 'Het groen netwerk' ). Bovendien heeft naar schatting ongeveer twee derde van de Brusselaars geen toegang tot een privétuin (Dedicated 2020).
Tijdens de covid-19-gezondheidscrisis is door de te grote toevloed van bezoekers in bepaalde parken duidelijk geworden dat er in sommige wijken een gebrek aan groene ruimten is en dat de Brusselaars behoefte hebben aan rustige ruimten waar zij in de context van een gezondheidscrisis kunnen sporten en zich kunnen ontspannen (zie Jaarverslag 2020 , Leefmilieu Brussel). Deze sterke toename van het aantal bezoekers van de parken heeft een seizoensgebonden versterking van de teams van parkwachters en meer aandacht van de tuiniers noodzakelijk gemaakt om het onderhoud van de meest bezochte ruimten te waarborgen.
De verbetering van het aanbod aan groene ruimten in de buurt, met name in de Vijfhoek en de eerste kroon, is een van de belangrijkste doelstellingen van het gewestelijk Natuurplan en is bevestigd in het Gewestelijk Plan voor Duurzame Ontwikkeling. De aanleg van groene corridors die groene ruimten met elkaar verbinden, vergroot ook de aanwezigheid van natuur in de stad en versterkt de veerkracht van ecosystemen (zie focus 'Het groen netwerk' ).
Het Pannenhuispark, dat dankzij een nauwe samenwerking tussen Leefmilieu Brussel en de Stad Brussel werd verwezenlijkt en in april 2021 werd geopend, is een van de meest recente projecten in de centrumwijken. Dit lineaire park van iets meer dan 2 hectare vormde de ontbrekende schakel tussen het Bockstaelplein (Laken), de Havenlaan, de Thurn & Taxis-site en andere recent aangelegde aangrenzende groene ruimten, waardoor een aaneengesloten groene ruimte van 7 ha werd gecreëerd. Dit park is een mooi voorbeeld van multifunctionaliteit, aangezien het een combinatie is van steun voor zachte mobiliteit, opwaardering van het natuurlijke (o.a. vochtige gebieden) en historische (oude, niet meer gebruikte spoorlijn) patrimonium, behoud van de biodiversiteit (behoud van braakliggende terreinen) en speel-, sport- en picknickterreinen.
De laatste jaren kunnen we ook de aanleg van de verschillende fasen van het Zennepak, het Park Ninoofsepoort of de aanleg van delen van de Groene wandeling en aanverwante groene ruimten (Engelandplateau, Zavelenberg, Marconi, Dolezweide, Vogelzang...) vermelden. Verscheidene andere projecten voor de aanleg van groene ruimten zijn momenteel in ontwikkeling. 
Naast de aanleg van groene ruimten worden talrijke - soms zeer omvangrijke - herstelprojecten uitgevoerd (speelpleinen zoals die welke onlangs zijn aangelegd in het Scheutbos, de Kruidtuin of het Rood Klooster, paden, uitrusting ...) om de duurzaamheid van de bestaande groene ruimten te waarborgen of de kwaliteit ervan te verbeteren. 

Overname van beheer van gemeentelijke groene ruimten door de afdeling Groene Ruimten

De gemeenten beschikken niet altijd over de nodige menselijke en budgettaire middelen, daarom werd een beleid van overname van het beheer van gemeentelijke parken door Leefmilieu Brussel ingevoerd. 
Zo heeft het Gewest in 2017 het beheer overgenomen van 4 gemeenteparken (L28-park, Marie-Josépark, Albertpark in Molenbeek en Bospark in Anderlecht) en werden 4 andere parken in beheer genomen in 2018 (Gouddalpark, Ter Coignepark, Sauvagèrepark en Goede Herderpark). Twee stukken van de groene wandeling werden aangekocht in 2018 (Kanaal en Nestor Martin). Meer recent werd ook het beheer van alle of een deel van de sites van de Kauwberg, Walckiers, de hippodroom van Bosvoorde en Wiels toevertrouwd aan Leefmilieu Brussel. 
Deze overname van het beheer van de parken door het Gewest zal het op termijn mogelijk maken de coherentie van hun ontwikkeling te verbeteren en schaalvoordelen te verwezenlijken (aankoop van planten, materialen, landschapsarchitecten en personeel op het terrein). Deze overdracht vergemakkelijkt bovendien de realisatie van projecten op schaal van het Gewest zoals de groene wandeling, het groene en het blauwe netwerk, het speelnetwerk of de ontwikkeling van sportactiviteiten in de parken Voor de groene ruimten in kwetsbare gebieden kan een parkbewaking worden ontwikkeld die is afgestemd op de lokale maatschappelijke realiteit.

Een ecologisch en kwalitatief beheer voor alle Brusselse groene ruimten

Geleidelijk aan moet deze benadering worden uitgebreid naar alle groene ruimten die worden beheerd door de gemeenten en andere aanleggers en beheerders van groene ruimten. 
Hiervoor worden verschillende tools ingevoerd: opleidingsseminaries, gidsen van goede praktijken inzake ecologisch en landschapsbeheer, productie van thematische fiches, mogelijkheid een beroep te doen op een “natuurfacilitator”, projectoproepen en subsidies, terbeschikkingstelling van een tool voor beoordeling van het potentieel voor ontwikkeling van de biodiversiteit van een site voor architecten en stedenbouwkundigen, enz. 
Overeenkomsten die betrekking hebben op het beheer van de biodiversiteit werden eveneens ondertekend of worden op dit moment ondertekend tussen Leefmilieu Brussel en de openbare partners (Leefmilieu Brussel, Citydev, Infrabel, Haven van Brussel).
Sinds 2017 neemt de afdeling Groene Ruimten, in partnerschap met andere instellingen, deel aan de denkoefeningen over de grote stedenbouwkundige uitdagingen van het Gewest. Deze denkoefeningen zullen het partnerschap leiden naar een actieve aanpak van de realisaties (aanleg van nieuwe groene ruimten, aanleg van verbindingen en groene connectiviteit) en op termijn de overname van het beheer van nieuwe ruimten die in ontwerpfase zijn of die nog moeten worden aangelegd.
De afdeling Groene Ruimten is ook indirect betrokken bij het beheer van aanzienlijke middelen die worden besteed aan de aanleg of de herkwalificatie van de Brusselse groene ruimten in het kader van de uitvoering van het Beliris-samenwerkingsakkoord dat tot doel heeft de internationale rol en de hoofdstedelijke functie van Brussel te promoten.

Ontwikkeling van een kwalitatieve voedselproductie, met respect voor de grondstoffen 

Het Brussels Gewest ziet voedsel als pijler van zijn ontwikkelingsbeleid, zowel voor zijn voedselproductie als voor zijn culturele, sociale en gezondheidsfunctie. De Good Food-strategie, die werd goedgekeurd in 2015, legt doelstellingen en maatregelen vast opdat elke Brusselaar toegang zou hebben tot een gezonde en duurzame voeding die lokaal wordt geproduceerd. De gewestelijke beleidsverklaring 2019-2024 bevestigt opnieuw deze ambitie en breidt ze zelfs uit met de opstelling van een volledig agro-ecologisch beleid (zie focus “Good food: Professionele landbouw in het Brussels Gewest ” en “Collectieve en familiale moestuinen ”). 

Datum van de update: 17/12/2021

Documenten: 

Methodologische fiche 

Tabellen met de gegevens

Factsheets

Thema “Grondgebuik en landschappen in Brussel”

Thema “Duurzame voeding en stadslandbouw”

Fiches van de Staat van het Leefmilieu

Andere publicaties van Leefmilieu Brussel 

Studies en rapporten

Plannen en programma‘s