U bent hier

Aandeel en afvalbeheer voorbereid met het oog op hergebruik en recyclage

Actualisering : februari 2020

In 2017 werd 139.970 ton huishoudelijk afval (alle netwerken door elkaar, met uitzondering van bouwafval, reinigingsafval en ruimingsslib) verzameld met het oog op hergebruik en recyclage. 43,5% van het huishoudelijk afval wordt voorbereid voor hergebruik en recyclage.
De evolutie van de selectieve ophaling toont aan dat bepaalde ophalingen 'een top bereikt hebben' (stabilisatie van de opgehaalde hoeveelheid op lange termijn, na sterke stijgingen, en een lage hoeveelheid restafval). Het gaat om papier/karton, glas, tuinafval en in mindere mate PMD. Voor deze laatsten zijn er nog groeimarges mogelijk, zowel in kwantitatief als in kwalitatief opzicht.

Kleine herinnering ...

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (BHG) produceert 1,5 tot 2 miljoen ton afval per jaar. Net Brussel verzamelt 487.000 ton huishoudelijk afval en gelijkaardig afval, ofwel meer dan een ¼ van de totale hoeveelheid (zie indicator over de hoeveelheid huishoudelijk afval en gelijkaardig afval). 

Wettelijke context en internationale doelstellingen voor hergebruik of recyclage

Teneinde de lidstaten te oriënteren naar een grotere efficiëntie in het gebruik van grondstoffen, water en energie, legt de kaderrichtlijn voor afval 2008/98/E van 19 november 2008 een afvalhiërarchie op waarin preventie op de eerste plaats komt. Het voorkomen van het ontstaan van afval is immers de meest effectieve aanpak om de gevolgen van onze emissies te verminderen. In deze afvalhiërarchie die werd opgenomen in de Brusselse ordonnantie van 14 juni 2012 betreffende afvalstoffen, staan het voorbereiden van het afval voor hergebruik en het recyclen op de tweede, respectievelijk derde plaats. Dit vereist meestal dat het afval aan de bron wordt gesorteerd en nadien selectief wordt ingezameld. 

Eén van de voordelen van de hergebruik- en recyclageverwerkingskanalen is dat de gerecycleerde grondstoffen of de grondstoffen waarvan de levenscyclus verlengd wordt bij hergebruik, vaak een veel lagere milieu-impact hebben dan primaire grondstoffen. Om de netwerken voor hergebruik en recyclage te ontwikkelen, dienen 2 voorwaarden vervuld te worden: 

  1. gezinnen en bedrijven dienen hun afval zoveel en zo goed mogelijk te sorteren en
  2. de openbare afvalbeheerders dienen de nodige middelen te krijgen om de ophaling te organiseren en de geschikte verwerkingsinstallaties te ontwikkelen. 

Voor de verpakkingen en het verpakkingsafval heeft Europa een aparte wetgeving ontwikkeld met specifieke doelstellingen voor recyclage en hergebruik, gezien hun korte levensduur en niet te verwaarlozen impact op het leefmilieu. Richtlijn 94/62/EG, die hiervoor een kader biedt, werd reeds meermaals gewijzigd sinds zij van kracht werd op 31 december 1994.

Om aan de Europese doelstellingen tegemoet te komen, werd er via een samenwerkingsakkoord tussen de drie Gewesten een gemeenschappelijke structuur opgezet die belast werd met de opvolging en evaluatie van het huishoudelijk en industrieel verpakkingsafval: de Interregionale Verpakkingscommissie (IVC). Deze Commissie is belast met de controle van de ondernemingen die verpakkingen op de Belgische markt brengen. Daarnaast is ze tevens belast met het controleren van de erkende instanties Fost Plus en Val-i-Pac wiens rol erin bestaat om de verplichting tot terugname van de verpakkingen door de producenten tot uitvoering te brengen (zie de documentatiefiche over de Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid). Terwijl Fost Plus bevoegd is voor het beheer van de huishoudelijke verpakkingen, is Val-i-Pac verantwoordelijk voor het beheer van de industriële verpakkingen. De betrokken verpakkingen zijn PMD, papier/karton en glasafval. 
Inzake inzameling is Net Brussel de belangrijkste speler voor de huishoudelijke verpakkingen via de deur-aan-deurophalingen en de infrastructuren voor het vrijwillig aanbrengen van afval (containerparken, glasbollen). De industrie dient van haar kant een beroep te doen op de erkende afvalophalers (waarvan Net Brussel eveneens deel uitmaakt).  

Overeenkomstig de Europese regelgeving voorziet de ordonnantie van 14 juli 2012 betreffende afvalstoffen (in haar artikel 22, §2) dat tegen 2020 50% van het ‘gemeentelijk’ afval voorbereid dient te worden met het oog op hergebruik of recyclage. 
“Vanaf 2020 moeten de voorbereiding voor hergebruik en recycling van afvalstoffen, zoals ten minste papier, karton, metaal, plastic en glas uit gemeentelijk afval, minimum in totaal 50 gewichtsprocent bereiken.”

Met gemeentelijk afval wordt hier gedoeld op “huishoudelijke afvalstoffen en de afvalstoffen die ermee worden gelijkgesteld krachtens een besluit van de Regering, vanwege hun aard, samenstelling, oorsprong, hoeveelheid of wijze van beheer” (zie artikel 3 van de ordonnantie van 14 juni 2012). Dit omvat dus zowel huishoudelijk afval als gelijkgesteld afval. 
In het kader van een beslissing van het CCIM (Coördinatiecomité Internationaal Milieubeleid) hebben de Gewesten ervoor gekozen de Europese verplichtingen, met name de berekening van het percentage dat voorbereid wordt op hergebruik en recyclage, enkel op het huishoudelijk afval toe te passen (zie het besluit van de Europese Commissie van 18 november 2011). De gegevens zijn immers betrouwbaarder voor de fractie van het huishoudelijke afval door een gebrek aan informatie over de hoeveelheden gelijkgesteld afval dat door de privésector wordt opgehaald.  

Voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest wordt het huishoudelijk afval voornamelijk opgehaald door Net Brussel, aangevuld met de ophalingen die gebeuren door de gemeenten, de ondernemingen in de sociale sector, in het kader van het wijkcomposteren en de systemen die opgezet werden voor de terugnameverplichtingen (zie artikel 41, §3, van de ordonnantie van 14 juni 2012 en de indicator over de tonnage huishoudelijk en gelijkgesteld afval). 

Sorteerverplichting in het Brussels Gewest

Tot februari 2013 waren enkel de gezinnen verplicht het huishoudelijk afval te sorteren en deel te nemen aan de selectieve ophaling van de volgende fracties: papier/karton, PMD, tuinafval en glas. Deze verplichting was niet van toepassing voor de kmo's, handelaars, zelfstandigen, gemeenten, overheden, scholen, verenigingen en anderen. Hun afval dat, wat de samenstelling ervan betreft, gelijkaardig is met huishoudelijk afval werd vaak samen met het huishoudelijk afval opgehaald en hiermee vermengd. Andere professionals betaalden echter een privéfirma of Net Brussel om hun afval op te halen. 

De Brusselse ordonnantie van 14 juni 2012 betreffende afvalstoffen heeft de sorteerverplichting van het huishoudelijk afval en de verplichte deelname aan de selectieve inzamelingen uitgebreid tot al wie niet-gevaarlijk afval produceert in een beroepscontext (artikel 19). Deze verplichting geldt sinds februari 2013 voor papier & karton en, sinds februari 2014, voor PMD-verpakkingsafval, glas (gratis indien gedeponeerd in de glasbollen) en tuinafval. Krachtens het uitvoeringsbesluit van 21 juni 2012 moeten de professionelen het bewijs kunnen leveren dat zij voor het ophalen van hun afval een contract hebben afgesloten, hetzij met de publieke operator (Net Brussel Pro) hetzij met een private geregistreerde afvalophaler (Renewi, Sita, enz.). De hiervoor gebruikte zakken en containers moeten toelaten om de afvalophaler te identificeren. 

Ophaling en valorisatie van het gesorteerd huishoudelijk afval

Net Brussel verricht over het hele grondgebied van het Gewest selectieve ophalingen van deur-tot-deur (aan huis) en via het vrijwillig brengen van afval naar verzamelpunten (containerparken, glasbollen, tuinafval voor de Vijfhoek, ...). De langs deze weg verzamelde fracties zijn:

  • schoon papier en karton (ophaling in gele zakken en gele containers); 
  • PMD-afval/verpakkingen, met name plastic flessen en flacons, verpakkingen in metaal en drankkartons (ophaling in de blauwe zakken en blauwe containers).

Hierbij dient opgemerkt dat het sorteren van PMD ingewikkelder is en minder goede resultaten oplevert door de complexiteit van de voorschriften: het aanvaarden van bepaald verpakkingsafval maar het weigeren van ander afval (plastic bakjes, plastic folie, hard plastic, …). In België wordt momenteel gezocht naar het uitbreiden en vereenvoudigen van het gamma aanvaarde PMD-verpakkingen;  

  • tuinafval (ophaling in groene zakken), gebundelde takken en kerstbomen; 
  • hol glas (verpakking), met name flessen, bokalen en andere flacons in doorzichtig glas, waarvan de ophaling sinds 2009 exclusief gebeurt via glasbollen (meer dan 1.000);
  • hout, metaal, banden, frigoliet, grof vuil, hard plastic, vlak glas, ... opgehaald via de containerparken en de ophaling aan huis;
  • klein chemisch afval dat op verschillende inzamelpunten verzameld wordt in Brussel; 
  • organisch afval.

Zoals hierboven vermeld, gebeurt de selectieve ophaling eveneens door andere spelers:

  • afval opgehaald door de sociale economie (afgedankte elektrische en elektronische apparaten of AEEA, textiel, meubilair, ...);
  • afval/materialen opgehaald via de gemeentelijke containerparken;
  • het wijkcomposteren;  
  • de systemen met betrekking tot de terugnameplicht (Recupel, RecyTyre, Bebat, …).

Het tuinafval wordt overal één keer per week aan huis opgehaald; slechts 50.000 inwoners van de Vijfhoek kunnen geen beroep doen op deze dienst. Dit afval wordt tot compost verwerkt door Brussel-Compost, een filiaal van Net Brussel (dat voor 60% aandeelhouder is, de rest is in handen van Indaver nv). De verwerking gebeurt voornamelijk in het composteercentrum van de site van Bempt in Vorst, de rest wordt naar Grimbergen gebracht, bij Indaver. 

De voorbereiding met het oog op de recyclage van papier en karton en van verpakkingsafval in PMD opgehaald door Net Brussel, gebeurt bij Recyclis, een filiaal dat volledig in handen is van Net Brussel, en ontstaan uit de fusie van het oude Bruxelles Papier en Bruxelles Recyclage NV. Bepaalde privéfirma's die ook papier/karton ophalen brengen dit naar Recyclis. De installaties van Recyclis (gemoderniseerd en uitgerust met optische sorteerfunctie) hebben een verwerkingscapaciteit van 80.000 ton papier/karton (20.000 ton voor PMD). 
Tot in december 2012 werden de gele en blauwe zakken wekelijks samen opgehaald met vrachtwagens met 2 compartimenten en verzameld in een gewestelijk sorteercentrum. De uiteindelijke scheiding tussen de gele en blauwe zakken gebeurde 'manueel' op de site van het sorteercentrum. Toen de sorteerlijnen in 2012 vernieuwd werden, zorgde dit voor een wijziging op het vlak van de gele en blauwe zakken: deze dienen nu perfect gescheiden in het sorteercentrum toe te komen. Daarom gebeurt de selectieve ophaling van papier en karton en PMD-verpakkingen afzonderlijk sinds januari 2013. De verdere verwerking en verzameling van deze bundels gebeurt buiten het Gewest. 

De ophaling van organisch afval startte in 2013 met het pilootproject ‘be-organic’ dat in twee gemeenten uitgerold werd. In 2016 werd de ophaling van organisch afval uitgebreid tot 8 gemeenten in totaal (Etterbeek, Evere, Sint-Lambrechts-Woluwe, Oudergem, Vorst, Sint-Gillis, Schaarbeek en Sint-Joost) om dan vervolgens in 2017 voor de 19 gemeenten veralgemeend te worden. Concreet hebben we het hier dan over de gescheiden ophaling van organisch afval (aangeduid met de term ‘bioafval’ in de afvalordonnantie) bij gezinnen en professionals krachtens een ophalingscontract. Dit afval (inclusief het afval van bepaalde scholen en horeca-etablissementen) wordt verwerkt in een centrum voor biomethanisatie buiten het Gewest. 

Hoeveelheid huishoudelijk afval die voorbereid wordt voor hergebruik en recyclage

a)    Het aantal ton huishoudelijk afval dat gesorteerd wordt als voorbereiding voor hergebruik en recyclage 

De hoeveelheid huishoudelijk afval die gesorteerd wordt door de gezinnen en selectief opgehaald wordt met het oog op recyclage en hergebruik, bestaat uit: 

  • het huishoudelijk afval dat wordt aangeboden aan de selectieve ophalingen van Net Brussel; 
  • het afval dat door de gesubsidieerde gemeentelijke containerparken verzameld wordt; 
  • de bijdragen aan het wijkcomposteren; 
  • het materieel dat door de sociale economie ingezameld wordt; 
  • het afval dat opgehaald wordt door de verantwoordelijken voor de terugnameverplichtingen. 

In totaal waren deze verschillende stromen in 2017 goed voor 139.970 ton afval. Deze waarde is exclusief huishoudelijk bouwafval, dat goed was voor 2.800 ton. 

Aangezien de huis-aan-huis ophalingen van Net Brussel zowel huishoudelijk afval als gelijkgesteld afval omvatten (zie hierboven), moest het respectievelijke aandeel van deze twee categorieën worden bepaald aan de hand van een analyse van de totale geproduceerde hoeveelheid afval (verricht in samenwerking met het Brussels Gewest en de ULB, zie de indicator over de tonnage huishoudelijk en gelijkgesteld afval). Het aandeel van het gelijkgesteld afval in het totale volume van de gele en blauwe zakken varieert enigszins van jaar tot jaar. Gemiddeld wordt het respectieve aandeel van beide stromen echter op 24% en 14% geschat (Net Brussel, 2017). 
Het afval dat door Net Brussel via andere circuits (containerparken, grof huisvuil, ...) wordt opgehaald, wordt eveneens beschouwd als huishoudelijk afval. Het wordt naar aangepaste hergebruik- en recyclagecentra gestuurd (zie de documentatiefiche over het politiek en wetgevend kader, de actoren en de infrastructuren voor het beheer van grond- en afvalstoffen).

b)    Hoeveelheid huishoudelijk afval dat wordt voorbereid voor hergebruik en recyclage

De hoeveelheid huishoudelijk afval dat voorbereid wordt voor hergebruik en recyclage, komt overeen met de verhouding tussen:

1.    al het huishoudelijk afval dat voorbereid wordt met het oog op hergebruik en recyclage: 

  • door Net Brussel selectief opgehaald afval (aan huis), vrijwillig naar verzamelpunten gebracht afval (glasbollen, containerparken,...), 
  • afval dat door de gemeenten opgehaald wordt (in gemeentelijke containerparken), 
  • afval uit de sociale economie (AEEA, textiel, grof vuil, ...), 
  • afval dat door plaatselijke verenigingen opgehaald wordt (wijkcomposteren) en 
  • afval dat ingezameld wordt via het systeem van de terugnameplicht (Recupel, Bebat, Valorfrit, …), en 

2.    al het huishoudelijk afval (zie de indicator over de tonnage huishoudelijk en gelijkgesteld afval), wat het huishoudelijk restafval en het hierboven opgesomde, selectief opgehaalde afval omvat, maar bouwafval, reinigingsafval en ruimingsslib uitsluit. 

Aangezien de hoeveelheid ingezameld huishoudelijk afval in het Brussels Gewest voor 2017 op bijna 322.000 ton wordt geschat (nog steeds exclusief bouwafval), bedraagt het percentage huishoudelijk afval dat voor hergebruik en recyclage voorbereid werd bijgevolg 43,5%. Het percentage voor het jaar 2017 ligt aanzienlijk hoger dan het percentage van de voorgaande jaren, wat duidt op een vooruitgang in de richting van de doelstelling die vastgelegd werd voor de verordening van 2012. 

Deze verbetering van het percentage afval dat selectief ingezameld werd tussen 2016 en 2017, is het gecombineerde resultaat van twee factoren. Enerzijds was er een toename van de hoeveelheid afval die werd voorbereid voor recyclage en hergebruik (de hoeveelheid in de teller laat een stijging zien van 7% ten opzichte van 2016). Anderzijds was er een afname van het volume van het totale huishoudelijk afval (de hoeveelheid in de noemer daalde door een afname van het huishoudelijk restafval met -18% ten opzichte van 2016).

Er is dus duidelijk sprake van een verbetering in de sorteerprestaties tussen 2016 en 2017, met name voor de volgende fracties:

  • grofvuil en gelijkgesteld afval (uitgezonderd banden) +27% (4.745 t)
  • groen en organisch afval +22% (3.911t)
  • kleding +10 % (376 t)
  • PMD-verpakkingen +9% (1.045 t)
  • B-hout   +7% (511 t)
  • Glas 1% (310 t)
  • Hard plastic +66% (172 t)

De inzameling van grof afval en van bederfelijk afval vertoont de meest opmerkelijke evolutie in termen van aandeel en hoeveelheid. Het grof afval, de stroom die de ophalingen aan huis door het ANB omvat, alsook het vrijwillig naar containerparken gebrachte afval en het door de bedrijven van de sociale economie verzamelde afval, vertoonden een stijging met 27% in 2017 ten opzichte van 2016. Wat de toename van groenafval en organisch afval betreft, laat de uitbreiding van de inzameling van organisch afval naar het hele gewest een positieve balans zien met een toename van 22% van het ingezamelde volume in 2017 ten opzichte van 2016. Beide stromen werden geïdentificeerd als stromen met een aanzienlijk potentieel voor het verbeteren van de sorteerprestaties. De resultaten voor 2017 lijken aan te tonen dat dit potentieel goed wordt benut.

Uitsplitsing naar gewicht van de afvalstromen die worden voorbereid voor recyclage en hergebruik door de Brusselse gezinnen

Bron: Net Brussel, 2017.

Zoals uit de grafiek blijkt, vormen de traditionele selectieve ophalingen van papier/karton, verpakkingsglas en PMD de helft van het door de huishoudens gesorteerde afval. Dat aandeel loopt op tot 85%, als we daar het bederfelijk afval alsook het grofvuil en gelijkgesteld afval aan toevoegen. De rest bestaat uit houtafval, kleding en diverse materiaalstromen die onder de terugnameplicht vallen (gebruikte banden, elektrisch en elektronisch afval, afgedankte voertuigen, afgedankte batterijen en accu's, enz.).

Vooruitzichten

De geleidelijke wijziging van de wetgeving, de ophalingen en de infrastructuur van het afvalbeheer heeft geleid tot veranderingen in de hoeveelheden, de samenstelling en de sortering van het afval. 
De aanpak tegen 2020 voor de doelstellingen inzake hergebruik en recycling van huishoudelijk afval (50% van het ‘gemeentelijk’ afval dat voor hergebruik of recyclage wordt voorbereid) maakt het noodzakelijk om zich voortaan op deze uitdaging te richten. De globale uitdaging op het vlak van afvalbeheer rechtvaardigt echter dat het gelijkgestelde afval dat door professionelen wordt geproduceerd en door andere operatoren dan Net Brussel wordt ingezameld, op dezelfde manier als de huishoudens, bijdraagt tot de doelstellingen op het vlak van hergebruik en recyclage en met betrekking tot de kringloopeconomie. 

Datum van de update: 19/05/2020
Documenten: 

Methodologische fiche(s)

Tabelen met de gegeven(s)

  • Selectieve huishoudelijke ophalingen (data van Brussel Netheid, 2017) (.xls)

Fiche(s) van de Staat van het Leefmilieu

Andere publicaties van Leefmilieu Brussel

Studie(s) en rapport(en)

Plan(nen) en programma(’s)