Verontreinigde bodems

Identificatie en behandeling van verontreinigde bodems en financiële steunmaatregelen

Indicator - Actualisering: April 2025

Sinds 2005 werd zo’n 1190 hectare vervuilde Brusselse grond opnieuw beschikbaar gesteld voor een herbestemming zoals huisvesting, economische activiteiten… na behandeling door saneringHet behandelen van de verontreiniging die een gebied aantast (bodem, water) om dat gebied in zijn oorspronkelijke staat te herstellen of ten minste wettelijk bepaalde waarden te bereiken. of risicobeheer, goed voor een totale kostprijs van 548 miljoen euro. In bepaalde gevallen kan hierbij beroep worden gedaan op een van de vele steunmaatregelen die het Gewest heeft ontwikkeld.

De bodemordonnantie als wettelijk kader voor de identificatie en behandeling van verontreinigde bodems

De huidige bodemordonnantie (van 5 maart 2009, gewijzigd op 23 juni 2017 en 6 mei 2021), omkadert en bepaalt de verplichtingen inzake de behandeling en het beheer van (potentieel) verontreinigde terreinen. Volgens de gegevens van de inventaris van de bodemtoestand heeft deze verplichting betrekking op meer dan 11.000 kadastrale percelen (zie Inventaris van de bodemtoestand).

De bodemordonnantie heeft een procedure ingevoerd, die uit verschillende technische fasen bestaat, die door een erkende bodemverontreinigingsdeskundige worden uitgevoerd. De procedure laat toe om te achterhalen of een bodem of het grondwater verontreinigd is, om de omvang en het type van verontreiniging te bepalen en om, in voorkomend geval, de verontreiniging te saneren of de risico's voor de volksgezondheid en het milieu te bepalen en deze, indien nodig, te beheren. Op de site van Leefmilieu Brussel kan je meer gedetaillerde info vinden over deze procedures en bodemstudies of over behandeling van vervuilde bodems (verplichtingen en saneringstechnieken).

Verschillende feiten kunnen aanleiding geven tot onderzoeksverplichtingen met betrekking tot de verontreiniging van bodems, zoals :

• de verkoop van terreinen of gebouwen opgenomen in de inventaris van de bodemtoestand (zie fiche inventaris van de bodemtoestand),
• de aanvang, de overdracht of de stopzetting van bepaalde ‘risicoactiviteiten’ (zie inventaris van de bodemtoestand),
• de uitvoering van werken op in de inventaris opgenomen terreinen of de vestiging van activiteiten die een uitgraving vereisen, die een latere behandeling of controle van de eventuele bodemverontreiniging belemmeren of die de blootstelling van personen of het milieu aan de eventuele door een bodemverontreiniging veroorzaakte risico's verhogen (via het beheer van de milieuvergunningen opgelegde "bodemverplichtingen"),
• de toevallige ontdekking van een bodemverontreiniging tijdens uitgravingen,
• een ongeval dat de bodem heeft verontreinigd.

Evolutie van bodemonderzoeken en bodembehandelingswerken

De volgende grafiek toont de evolutie van het aantal bodemonderzoeken en behandelingswerken die in het Brussels Gewest werden verricht in het kader van de toepassing van de ordonnanties betreffende "verontreinigde bodems" sinds 2005.

In die periode werden 8.851 verkennende bodemonderzoeken (VBO) uitgevoerd om een eventuele verontreiniging van de bodem of het grondwater aan het licht te brengen. Daarvan werden er 745 VBO’s uitgevoerd met minieme behandeling sinds de invoer van de procedure in 2017. Minder dan half zoveel (3.488) gedetailleerde bodemonderzoeken werden uitgevoerd dan VBO’s, om de omvang en het type van de verontreiniging te bepalen. In totaal werden er 1.137 sanerings- of risicobeheersvoorstellen en 477 behandelingen van beperkte duur (BBD) opgesteld. We zien, sinds de invoer van de procedure voor BBD in 2017 voor een versnelde en meer gerichte behandeling van een bodemverontreiniging, een afname van de jaarlijkse hoeveelheid sanerings- en risicobeheersvoorstellen. Sinds 2005 werden 1.111 eindbeoordelingen conform verklaard, goed voor een totale behandelde oppervlakte van 1.193 ha (zie hieronder).

We stellen vast dat het aantal bodemonderzoeken per jaar sinds 2005 steeg, piekte rond 2015, en nadien licht daalde. Dit geldt zowel voor verkennende, gedetailleerde als risico-onderzoeken. De hoeveelheid bodembehandelingen per jaar neemt daarentegen sinds 2005 toe. Dat wordt weerspiegeld in zowel het aantal eindbeoordelingen als de som van het aantal sanerings- en risicobeheersvoorstellen en BBD's. Door de invoer van de onderzoeksplicht werden namelijk meer en meer risicogronden onderzocht en verontreinigingen vastgesteld die moesten worden aangepakt, waardoor het aantal sanerings- en risicobeheersprojecten steeg en minder nieuwe bodemonderzoeken nodig waren.

Focusverschuiving van onderzoek naar aanpak

Bron: Leefmilieu Brussel, onderafdeling Bodems, 2025

Het overgrote deel van de verontreinigingen die werden vastgesteld sinds 2017, waren weesverontreinigingen. Dat zijn verontreinigingen waarvoor er geen verantwoordelijke kan worden geïdentificeerd (zie definitie hieronder).

Polluenten

De meest frequente polluenten van de bodem (in termen van aantal percelen) zijn zware metalenVerzamelnaam voor een groep metalen met een relatief grote dichtheid, zoals lood, kwik, zink en cadmium. Deze metalen komen van nature in het milieu voor en zijn in veel gevallen zelfs nodig voor bepaalde natuurlijke processen. In hogere concentraties zijn ze echter meestal giftig. De voornaamste bronnen van zware metalen zijn de non-ferro-industrie, de verbranding van fossiele brandstoffen en van afval en het verkeer., polycyclische aromatische koolwaterstoffenDit zijn van aardolie afgeleide samengestelde organische vloeistoffen op basis van koolstof en waterstof. Stookolie, benzine en andere soorten minerale oliën behoren daartoe. Deze oliën hebben de eigenheid dat ze een geringe dichtheid hebben. Wanneer ze in de bodem dringen, kunnen ze het grondwater bereiken en er een drijflaag op vormen. (PAK’s) en minerale oliën. Voor het grondwater zijn dit zware metalen, gechloreerde koolwaterstoffen en minerale oliën (zie onderstaande grafiek).

Sinds de start van de PFAS-analysecampagnes in 2021 en de integratie van PFAS in bodemonderzoeksprocedures werd op 82 percelen een verontreiniging vastgesteld: op 47 percelen in de bodem en op 55 percelen in het grondwater.

Zware metalen zijn de meest vastgestelde polluenten in het bodem en het grondwater (2005-2024)

Bron: Leefmilieu Brussel, onderafdeling Bodems, 2025

Behandeling van verontreinigde bodems

Tussen 2005 en 2025 werden 1.908 percelen in het Brussels Gewest herbestemd na behandeling door saneringHet behandelen van de verontreiniging die een gebied aantast (bodem, water) om dat gebied in zijn oorspronkelijke staat te herstellen of ten minste wettelijk bepaalde waarden te bereiken. of risicobeheer, wat correspondeert met zo’n 1.190 ha. Op die manier werden de gronden opnieuw beschikbaar gemaakt voor de ontwikkeling van economische, residentiële en recreatieve activiteiten. Alle werken samen waren goed voor een totale kostprijs van ongeveer €548,2 miljoen, dat komt overeen met zo’n €46 per m².

Evolutie van de totale oppervlakte van de behandelde kadastrale percelen en van de totale kostprijs (2005-2025)

Bron: Leefmilieu Brussel, onderafdeling Bodems, 2025

Een bodem- of grondwaterverontreiniging kan op veel verschillende manieren worden behandeld. In functie van de grootte en het type van de verontreiniging en van het geaffecteerde terrein wordt de juiste  methode gekozen. Uit de 23 technieken die in het Brussels Gewest worden gebruikt, zijn de meeste toegepaste technieken uitgraven van verontreinigde grond, het oppompen en behandelen van het grondwater (‘pump and treat’) of een combinatie van beide technieken. Deze behandelingen werden tussen 2005 en 2024 gebruikt op 72% van de behandelde percelen (of 1295 percelen). Vervolgens zijn de meest courante technieken gestimuleerde bioremediatie en natuurlijke afbraak (respectievelijk gebruikt op 89 en 87 percelen).

Financiële en administratieve steunmaatregelen 

Voor de uitvoering van bodemonderzoeken of bodembehandelingswerken kan in bepaalde gevallen beroep worden gedaan op Leefmilieu Brussel of andere instellingen voor financiële, technische en/of administratieve steun.

•  De bodempremie

Leefmilieu Brussel kent, onder bepaalde voorwaarden, premies toe aan de personen die verplicht zijn of waren bodemonderzoeken of –behandelingswerken uit te voeren. Premies worden enkel toegekend bij weesverontreinigingen of wanneer er geen verontreiniging werd vastgesteld. De premies worden voor een groot deel gefinancieerd door de geïnde retributies op de bodemattesten (zie indicator ‘Inventaris van de bodemtoestand’). 

Sinds 2007 werden door het Brussels Gewest 5.872 premies voor een totaal bedrag van zo’n €19,5 miljoen toegekend als financiële ondersteuning voor de uitvoering van studies (verkennend bodemonderzoek, gedetailleerd onderzoek, risico-onderzoek, risicobeheersvoorstel, saneringsvoorstel en eindevaluatie) en werken voor de behandeling van weesverontreiniging van bodems. Zoals wordt geïllustreerd door onderstaande grafiek, schommelt het aantaal uitgegeven premies per jaar rond de 450. De laatste jaren worden er jaarlijks iets minder premies toegekend, maar stijgt het jaarlijks toegekende budget wel. Dit kan verklaard worden door een afname in het aantal uitgevoerde bodemstudies, en een aanzienlijk toegenomen premiebedrag voor het uitvoeren van bodemstudies en voornamelijk, bodemwerkzaamheden zoals saneringen en risicobeheer (zie hierboven ‘Evolutie van bodemonderzoeken en bodembehandelingswerken’). 

Cumulatief totaalbedrag van premies toegekend voor bodemstudies en bodembehandelingswerken en aantal premies (2007-2024)

Bron: Leefmilieu Brussel, onderafdeling Bodems, 2025

• BOFAS, het Bodemsaneringsfonds voor tankstations

In 2004 werd het BOFAS-fonds opgericht voor de bodemsanering van publieke tankstations in België. Bij historische bodemverontreiniging, veroorzaakt door tankstations, kon tot eind 2019 een aanvraag voor operationele en/of financiële tussenkomst bij de saneringHet behandelen van de verontreiniging die een gebied aantast (bodem, water) om dat gebied in zijn oorspronkelijke staat te herstellen of ten minste wettelijk bepaalde waarden te bereiken. worden ingediend. In totaal werden 232 geldige interventieverzoeken ontvangen voor sites in het Brussels Gewest.

• Het Promaz-fonds voor mazoutvervuilingen

Promaz is een Belgisch bodemsaneringsfonds voor verontreinigingen die zijn ontstaan door lekkende mazouttanks en/of -leidingen die gebruikt worden of werden voor de verwarming van gebouwen. Het fonds biedt begeleiding en financiële steun bij de sanering van dergelijke bodemverontreiniging. Tussen 28/02/2022 en 31/12/2024 ontving het Promaz vzw 194 interventieaanvragen voor terreinen in Brussel, waarvan er 143 ontvankelijk werden verklaard. Een groot deel hiervan heeft betrekking op de terugbetaling van reeds uitgevoerde werken. Eigenaars en exploitanten hadden tot 28/02/2025 de tijd om hun aanvraag in te dienen.

• De opdrachtencentrale OPEN Brussels

OPEN Brussels is een visie die werd opgericht door Brusselse en Vlaamse partners om de open ruimte in het Brusselse en de Vlaamse rand te behouden, te versterken en uit te breiden. De opdrachtencentrale staat Brusselse overheidsinstanties bij om deze openruimte-visie te vertalen in concrete projecten. Ze wordt sinds mei 2022 beheerd door Leefmilieu Brussel. Via een raamovereenkomst wijst de centrale opdrachten rechtstreeks door aan een opdrachthouder die inhoudelijke en technische ondersteuning van de projecten biedt. De opdrachtgever financiert zelf de projecten.

Sinds 2017 werd €8,4 miljoen besteed, aan 746 projecten die werden uitgevoerd door 48 overheidsorganisaties.

Onderzoekscampagnes uitgevoerd door Leefmilieu Brussel

• De publieke behandeling voor complexe bodemverontreinigingen

Wanneer bepaalde verontreinigingssituaties te ingewikkeld raken kan dit leiden tot blokkering van het behandelingsproces en de ontwikkeling van een terrein hinderen, zoals bij verontreinigingen die zich over meerdere percelen hebben verspreid (buurtvervuiling) en bij grote industriële braakliggende terreinen. Het mechanisme van de publieke behandeling werd gecreëerd om dergelijke situaties op te lossen en zodoende de sites zo snel mogelijk te kunnen herstellen en herbestemmen. Voor de geselecteerde dossiers neemt het Gewest dan de plaats in van de houders van de verplichting voor de uitvoering van bodemonderzoeken en -behandelingswerkzaamheden van weesverontreinigingen. Deze kunnen dan genieten van de nodige financiële, technische en administratieve ondersteuning van Leefmilieu Brussel, in samenwerking met CityDev.brussels.

Sinds de start van het project in 2017 werden 84 terreinen onderzocht (zo’n 1042 ha) waarvoor een bedrag van €583.438 werd besteed. Er werden nog geen verontreinigde percelen behandeld met de steun van de publieke behandeling.

• De PFAS campagnes

Naar aanleiding van de PFAS problematiek worden PFAS streng gecontroleerd en heeft Leefmilieu Brussel de aanwezigheid ervan in de bodem en het grondwater van het Gewest in kaart willen brengen. Er werden ongeveer 3.500 locaties geïdentificeerd die mogelijk verontreinigd zijn door activiteiten of incidenten die PFAS-emissies in het milieu konden veroorzaken, zoals bijvoorbeeld locaties waar blusschuim met PFAS is gebruikt.

Sinds 2021 werden PFAS-analysecampagnes georganiseerd op risicosites en PFAS werden geïntegreerd in de procedure voor bodemonderzoek. Officiële Brusselse sanerings- en interventienormen voor PFAS in de bodem en het grondwater werden vastgelegd. In totaal werden al 186 percelen onderzocht voor PFAS in de bodem en/of het grondwater. Op 82 percelen werd een verontreiniging vastgesteld (op 47 percelen in de bodem en op 55 percelen in het grondwater). Op basis van de analyseresultaten werd een kaart gepubliceerd waarin ook de sites met risico op PFAS-verontreiniging worden weergegeven. Deze PFAS-kaart wordt dagelijks bijgewerkt.

Ook de code van goede praktijk, bestemd voor de bodemverontreinigingsdeskundigen, werd herzien. Hierdoor kan nu sneller worden gereageerd in geval van bewezen verontreiniging, met name door het verbieden van de teelt van groenten en fruit, de consumptie van kippeneieren of, indien nodig, het nemen van noodmaatregelen bij grootschalige verontreiniging.

Daarnaast heeft Leefmilieu Brussel een specifieke evaluatie gefinancierd van de risico's in verband met PFAS-verontreiniging in een wijk in Sint-Jans-Molenbeek, alsook analyses van de aanwezigheid van PFAS in de terreinen rond de Sicli-site, via de publieke behandeling. In samenwerking met de gemeente Ukkel werden twee informatievergaderingen georganiseerd voor de omwonenden.

Ten slotte zijn de sinds 2022 voorgestelde normen nu officieel van kracht, via het besluit van 30/05/2024 tot wijziging van het besluit van 29/03/2018 tot vaststelling van de interventienormen en saneringsnormen (B.S. 09/07/2024).

Inventaris van de bodemtoestand

Indicator - Actualisering: Juli 2026

In 2026 bevatte de bodeminventaris 15.292 kadastrale percelen, wat overeenkomt met 21% van de gewestelijke oppervlakte. Bijna de helft hiervan zijn percelen die als mogelijk verontreinigd worden beschouwd. En van de meer dan 11.000 onderzochte en/of behandelde percelen is nog 61% verontreinigd.

Evolutie van de inventaris

Sedert 2001 houdt Leefmilieu Brussel een inventaris van de bodemtoestand bij. Die bevat alle terreinen waar een vermoeden van of een reële bodem- en/of grondwaterverontreiniging bestaat. Die verontreiniging kan veroorzaakt zijn door een professionele risicoactiviteit op de site (zoals een tankstation, een opslagplaats of een werkplaats) of door een incident (een stookolielek, naburige verontreiniging, enz.).

De inventaris wordt voortdurend bijgewerkt op basis van gemelde incidenten, gerealiseerde onderzoeken en behandelingen en afgeleverde of stopgezette milieuvergunningen. De inventaris telt momenteel 15.292 percelen, wat overeenstemt met ongeveer 21% van de gewestelijke oppervlakte (wanneer de percelen daadwerkelijk verontreinigd blijken, kan het zijn dat de verontreiniging slechts een deel van de site betreft).

De percelen die zijn opgenomen in de inventaris van de bodemtoestand, zijn onderverdeeld in verschillende toestandscategorieën, zoals bepaald door de Bodemordonnantie (dd. 23 juni 2017):

• categorie 0: mogelijk verontreinigd;

Percelen waarop een risicoactiviteit wordt of werd uitgeoefend, waar een ongeluk of leegstand plaatsvond waarbij verontreinigende stoffen betrokken waren, of waar de verontreiniging van een naburig perceel zich naartoe kan hebben verspreid.

Voor de terreinen opgenomen in de inventaris als categorie 0, dient de verkoper of de overdrager/stopzetter van een risico-activiteit een verkennend bodemonderzoek uit te uitvoeren en de verplichtingen op zich te nemen die uit een vastgestelde verontreiniging van de bodem zouden voortvloeien (zie indicator hierboven: ‘Identificatie en behandeling van verontreinigde bodem en financiële steunmaatregelen’ ).

• categorie 1: niet verontreinigd;
• categorie 2: licht verontreinigd zonder risico;
• categorie 3: verontreinigd waarbij de risico’s aanvaardbaar zijn (gemaakt) door ze onder risicobeheer te stellen;
• categorie 4: verontreinigd en in onderzoek of behandeling
• gecombineerde categorie 0+: reeds onderzocht en/of behandeld maar mogelijk opnieuw of nog verontreinigd;

Volgens de inventaris werden 11.264 percelen reeds onderzocht of behandeld (categorieën (0+) 1, 2, 3 en 4) waarvan 61% nog verontreinigd is. Dat zijn 6.822 percelen (cat (0+) 3 of 4) of 12% van de Gewestelijke oppervlakte waarop een verontreiniging werd vastgesteld. Van de percelen ingeschreven in de bodeminventaris, wordt bijna de helft (42%) als mogelijk vervuild beschouwd (cat 0 of 0+). Die 6.412 mogelijk vervuilde percelen beslaan ongeveer 1/9^e van de oppervlakte van het Brussels Gewest. In totaal zijn zo’n 11.655 percelen in het Brussels Gewest (potentieel) verontreinigd volgens de bodeminventaris. Het aantal percelen die zich in categorie 0 bevinden neemt af na verloop van tijd terwijl het aantal in de andere categorieën toeneemt of stabiel blijft. Dat is omdat deze laatste categorieën overeenkomen met de reeds bestudeerde percelen. Naargelang de bodemonderzoeken en de eventueel daaropvolgende bodemwerkzaamheden vorderen veranderen de bestudeerde percelen namelijk van categorie 0 naar categorie 1, 2 of 3.

Evolutie van het aantal percelen in de verschillende categorieën van de inventaris

Bron: Leefmilieu Brussel, onderafdeling Bodems, 2026

De meest voorkomende risicoactiviteiten op sites in de inventaris, die momenteel of in het verleden aanwezig zijn (of waren), zijn:

• opslagplaatsen voor ontvlambare vloeistoffen (inclusief stookolietanks en tankstations; op 69% van de percelen in de inventaris),
• de werkplaatsen voor het onderhoud van voertuigen (29% van de percelen in de inventaris),
• verfspuitcabines (17% van de percelen in de inventaris),
• opslag van gevaarlijke producten (10% van de percelen in de inventaris)

• de werkplaatsen voor metaalbewerking (10% van de percelen in de inventaris).

De inventaris is voor iedereen toegankelijk. Er zijn twee manieren om te weten te komen of een terrein al dan niet in de inventaris van de bodemtoestand is opgenomen: de kaart van de bodemtoestand en het bodemattest.

De kaart van de bodemtoestand

De inventaris van de bodemtoestand werd verwerkt in een onlinekaart die kosteloos kan worden geraadpleegd. De kaart werd eind 2013 gepubliceerd door Leefmilieu Brussel teneinde een snelle toegang te garanderen tot de informatie over de bodemkwaliteit van de Brusselse terreinen. De kaart toont de terreinen opgenomen in de inventaris waarvan de gedetailleerde informatie al werd gevalideerd, ingedeeld volgens de 5 voormelde categorieën. Voor elk van de in kaart gebrachte terreinen werd een identificatiefiche opgemaakt die verder ook het adres, de kadastrale gegevens, kwetsbaarheidszone, geschiedenis van de risicoactiviteiten, een samenvatting van uitgevoerde bodemstudies enz. vermeldt. De informatie op de kaart, die doorlopend wordt bijgewerkt, wordt gegeven ter informatie; deze gegevens vervangen de bodemattesten niet.

Kaart van de inventaris van de bodemtoestand: Brussels Gewest (juli 2026)

Bron: Leefmilieu Brussel, onderafdeling Bodems, 2026

Het bodemattest

Bij de verkoop van een terrein in Brussel of bij de overdracht van een risicoactiviteit aan een andere exploitant, is de overdrager wettelijk verplicht een bodemattest voor te leggen. Dat bodemattest vermeldt of het terrein al dan niet is opgenomen in de inventaris van de bodemtoestand en, in voorkomend geval, welke gedetailleerde informatie erin terug te vinden is. De attesten worden afgeleverd door Leefmilieu Brussel en zijn sinds 1 november 2010 betalend (€48 / kadastraal perceel sinds april 2023). Het geïnde bedrag wordt voornamelijk gebruikt voor het financieren van de bodempremies (zie indicator ‘Identificatie en behandeling van verontreinigde bodem en financiële steunmaatregelen’)