BoerenBruxselPaysans, naar een duurzame randstedelijke landbouw

Korte ketens, sensibilisering voor agro-ecologie, vrijwilligerswerk, ondersteuning van economische modellen ... in het raam van het proefproject BoerenBruxselPaysans zijn er zoveel activiteiten ontstaan dat volledige landbouwproductieketens ondersteund konden worden. De transitie naar duurzame landbouw is een belangrijke uitdaging voor het Brussels Gewest. Meer dan ooit willen inwoners en inwoonsters gezond, lokaal en kwaliteitsvol voedsel op hun bord.
Om nieuwe initiatieven in de productie, verwerking en distributie van fruit, groenten en kruiden in Brussel te ondersteunen en te begeleiden, werd in 2015 het proefproject BoerenBruxselPaysans opgestart. In 2023 werd het afgesloten en het blijft ook vandaag nog veel actoren op het terrein inspireren.

Een meerjarenplan om veranderingen in ons voedselsysteem in gang te zetten

Het ondersteunen, faciliteren en doen toenemen van de voedselproductie en -verwerking in het Brussels Gewest met behulp van milieuvriendelijke productiemethoden ... Het doel van BoerenBruxselPaysans was om de transitie van het Gewest naar duurzame voedselsystemen bevorderen. Het doel: productie-, verwerkings- en distributieprojecten via korte ketens doen ontstaan om zo ervoor te zorgen dat alle Brusselaars toegang krijgen tot lokale voeding. 

Dit grootschalige project, waarvan het zwaartepunt in Neerpede en de Vogelzangvallei (Anderlecht) ligt, heeft ruimte, infrastructuur en ondersteuning geboden aan een heel netwerk van ondernemers die een voedselproductieactiviteit door en voor Brussel wilden opstarten.

7 werkassen voor lokale en duurzame landbouw

Het proefproject BoerenBruxselPaysans is opgedeeld in verschillende werkassen. Elk van die assen omvat concrete acties. Er werd ook infrastructuur vernieuwd en ter beschikking gesteld van de projectleiders en -leidsters om de doelstelling van ondersteuning en ontwikkeling van agro-ecologische productie in Brussel te bereiken. Deze 7 werkassen zijn: 

1. Het stimuleren of ondersteunen van projecten voor nieuwe landbouwers en landbouwsters of actoren van het duurzame voedselsysteem in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. In totaal hebben 60 mensen professionele ondersteuning gekregen, wat de interesse in dit project aantoont.
    
2. Ondersteuning bij het verwerven van vaardigheden inzake landbouw en een toegang tot de nodige infrastructuur via:
   • Een landbouwtestruimte. Deze ruimte werd begin 2016 ingericht op een terrein dat eigendom is van de gemeente Anderlecht en de verwezenlijking ervan is te danken aan de vzw Le Début des Haricots. Deze testruimte omvat grond, een nieuwe landbouwloods, technische voorzieningen en het Kattenkasteelgebouw, dat nu gerenoveerd is.
   • Een deelboerderij (de Ketelhoeve), bestaande uit een conservenwerkplaats, opslag- en verpakkingsplaats, een verkoop- en informatiepunt en een demonstratiemoestuin en -boomgaard.
      
3. Hulp bij de toegang tot land en percelen via het zoeken naar openbare en particuliere percelen met ondersteuning variërend van vinden tot het faciliteren van grondovereenkomsten.
    
4. Het verhogen van de succesfactoren van de projecten door:
   • Het opzetten van korte distributiecircuits en ontmoetingen tussen consumenten en de productiesector.
   • Het mobiliseren van bestaande netwerken voor duurzame landbouw en het creëren van specifieke netwerken. In 2020 steunde BoerenBruxselPaysans de oprichting van FedeAU, de Federatie van producenten van stadslandbouw in Brussel.
   • Nauwe synergieën met het Ultratree-onderzoeksproject (gefinancierd door Innoviris) over de economische, sociale en ecologische levensvatbaarheid van kleinschalige randstedelijke tuinbouwprojecten.
5. Betrekken van de burgers: acties om burgers te sensibiliseren voor duurzaam voedsel via informatiepunten, burgerdebatten over de kwestie van toegang tot grond ...
    
6. De actieve deelname aan debatten op strategisch niveau: BoerenBruxselPaysans is zeer actief geweest op het vlak van strategische kwesties met betrekking tot de toegang tot grond en de behoeften van de landbouwwereld en consumenten.
    
7. BoerenBruxselPaysans aansturen: het beheer, de communicatie en de algemene follow-up van het project, het netwerken met andere relevante projecten.

De partners van het project

Om al haar taken uit te voeren, deed BoerenBruxselPaysans een beroep op 6 partners die elk hielpen bij de uitvoering van de acties tijdens en na het hele proefproject. Ze werkten intensief samen om de projecten vanuit economisch, logistiek en ondernemend standpunt te ondersteunen. 

De partners zijn twee overheidsadministraties, een gewestelijke en een gemeentelijke, en vier verenigingen. 

• Leefmilieu Brussel 

Op gewestelijk niveau is Leefmilieu Brussel verantwoordelijk voor het beheer en de coördinatie van het proefproject BoerenBruxselPaysans, dat een speerpuntproject is geworden binnen haar Good Food-strategie. Leefmilieu Brussel beheerde ook het project voor de herbestemming en renovatie van de Ketelhoeve. 

Tijdens de looptijd van het project werd het werk ondersteund door de gelijktijdige implementatie van de Good Food-strategie:

• een stedenbouwkundig en juridisch onderzoek voor de ontwikkeling van stadslandbouw in het Brussels Gewest
• de oprichting van een dienst Facilitator Stadslandbouw die een complementaire rol kon spelen bij de taken van BoerenBruxselPaysans en deze taken vervolgens kon overnemen 

• De gemeente Anderlecht

Het proefproject werd opgezet aan de rand van het voorstedelijk grondgebied, voornamelijk in Anderlecht (waar het potentieel voor landbouwgrond groter is). Dankzij het partnerschap met de gemeente Anderlecht kon BoerenBruxselPaysans in 2016 het landbouwproefgebied Graines de paysans opstarten in de Vogelzangvallei op 3 ha gemeentegrond, en voor een lange termijn toegang krijgen tot gemeenschappelijke landbouwgrond in het noorden van Neerpede. De gemeente zorgde ook voor de volledige restauratie van de Villa Kattenkasteel-site in Vogelzang om het landbouwtestruimte team te huisvesten.

• Le Début des Haricots 

De vzw Le Début des Haricots draagt bij tot een eerlijk en veerkrachtig voedingsmiddelensysteem door stedelijke landbouw en duurzaam voedsel in Brussel te ontwikkelen. Deze vzw heeft de landbouwtestruimte opgericht in het kader van het project. 

• Terre-en-vue

De vzw Terre-en-vue brengt burgers, boeren, organisaties en overheidsinstanties samen met als missie de toegang tot land voor ecologische landbouwactiviteiten te faciliteren. Tijdens het project heeft het actief initiatieven ondersteund om grond te vinden (bemiddeling, contractvoorstellen ...) en heeft het een inventaris opgesteld van te prospecteren gronden. 

• Groen en Blauw Huis

De vzw Groen en Blauw Huis speelt een centrale rol in de landbouwzone van Neerpede. Deze vzw helpt bij het opzetten van korte ketens, in het bijzonder in samenwerking met het GASAP-netwerk (solidaire aankoopgroepen voor de landbouw). Daarnaast ondersteunde deze vzw ook projecten die verwerkingstests begeleiden en heeft deze communicatie- en sensibiliseringsactiviteiten op zich genomen. 

• Credal

Credal, een coöperatie die investeert in ethische en solidaire projecten, ondersteunt de oprichting van bedrijven in de sociale economie. Credal is betrokken geweest bij het bieden van ondernemersondersteuning aan projectleiders en bij het definiëren van het bedrijfsmodel voor de Ketelhoeve. 

BoerenBruxselPaysans in cijfers

10,57 hectare

gemobiliseerd voor landbouw

30 personen begeleid

om hun opstart in de landbouw te vergemakkelijken

25 personen begeleid

bij het opstarten van hun verwerkingsactiviteit

158

sensibiliseringsacties georganiseerd

3.980 personnes

aanwezig op de sensibiliseringsacties

8 producenten en producentes

in testfase in de landbouwtestruimte in 2022

Een proefproject gericht op de toekomst

Het proefproject BoerenBruxselPaysans heeft het professionele landbouwlandschap in Brussel echt getransformeerd. Het heeft geholpen om nieuwe spelers in de sector te introduceren en het publiek bewust te maken van duurzamere en lokale voeding. Dankzij het enthousiasme van alle betrokkenen zullen de komende jaren veel initiatieven worden voortgezet. 

Het werk dat de partners in het proefproject zijn gestart, wordt vandaag voortgezet via andere projecten, strategieën en operationele kaders. Enkele voorbeelden: 

• De ontwikkeling van de Good Food-strategie van Leefmilieu Brussel. Parallel en in voortdurende interactie met BoerenBruxselPaysans heeft dit geleid tot een ‘versie 2’ voor de periode 2022-2030.
• Bij een aantal partnerorganisaties van het project blijft een groot aantal banen bestaan, voornamelijk dankzij Good Food. Een voorbeeld daarvan is Terre-en-vue dat zijn werk voortzet om de toegang tot land voor agro-ecologie te vergemakkelijken. Daarnaast zet het Groen en Blauw Huis zijn activiteiten ter bevordering van stadslandbouw en duurzaam voedsel voort.
• Voortzetting van de steun aan de stadslandbouwsector door de oprichting van het Lokaal Economieloket (LLE) Stadslandbouw.
• De ontwikkeling van een Klimaatactieplan 2023-2030 (KAP) door de gemeente Anderlecht met verschillende doelstellingen en acties die in lijn liggen met het BoerenBruxselPaysans-project, voornamelijk de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen door de productie van koolstofarm voedsel.
• De voortdurende ontwikkeling van de landbouwtestruimte om producenten te ondersteunen bij het testen van hun activiteit.

AGROPOLIS: de synthese van het BoerenBruxselPaysans-project

De publicatie ‘AGROPOLIS, van een pilootproject naar een grootstedelijk voedselnetwerk (.pdf)’ vat de acties van het project BoerenBruxselPaysans samen en werpt een blik op de toekomst. De publicatie is het resultaat van een intensieve uitwisseling van ideeën en is gebaseerd op de belangrijkste vragen die voortkomen uit de praktijkervaring van BoerenBruxselPaysans en onderzoek van Metrolab Brussel, een transdisciplinair, interuniversitair laboratorium voor stedelijk onderzoek. Twee projecten ondersteund door het EFRO voor de periode 2014-2020. 

Dit document identificeert ook concrete actiepistes en aanbevelingen voor de ontplooiing van agro-ecologie in het Brusselse voedselbekken.