Slib en sedimenten

Indicator - Actualisering: november 2024

Slib en sedimenten, afkomstig van bagger- en ruimingswerken (tot 70.000 ton) tot waterzuiveringsstations (tot 40.000 ton), vormen elk jaar een belangrijke afvalstroom waarvan de behandelings- en beheerskosten hoog oplopen. Maar slib bevat ook een schat aan materialen die nuttig (kunnen) worden toegepast, hoewel dit niet zonder beperkingen is omwille van de vaak hoge verontreinigingsgraad.

Een complex goedje

Slib is de materie die ontstaat door:

• afzetting of bezinking van kleine deeltjes in water, zoals op de bodems van waterlopen en vijvers, rioleringen enz.
• of als restproduct bij de zuiveringVerwijderen van de ongewenste bomen (overtallig, ziek, enz.) in een zeer jonge bebossing. van afvalwaterWater dat in huishouding of industrie dienst heeft gedaan en gewoonlijk met verschillende stoffen beladen is..

Slib en andere gelijkaardige sedimenten die worden afgezet in water bestaan uit organisch materiaal, zoals plantenresten en micro-organismen, maar ook uit anorganisch materiaal, zoals zandBodemdeeltjes die groter zijn dan 0,05 mm, kleiBodemdeeltjes die kleiner zijn dan 0,002 mm en zelfs zwerfvuil. 

Afhankelijk van de herkomst kan slib al dan niet sterk vervuild zijn met schadelijke stoffen voor mens of milieu, zoals zware metalenVerzamelnaam voor een groep metalen met een relatief grote dichtheid, zoals lood, kwik, zink en cadmium. Deze metalen komen van nature in het milieu voor en zijn in veel gevallen zelfs nodig voor bepaalde natuurlijke processen. In hogere concentraties zijn ze echter meestal giftig. De voornaamste bronnen van zware metalen zijn de non-ferro-industrie, de verbranding van fossiele brandstoffen en van afval en het verkeer., hormonen, medicijnresten, microplastics, PFAS en andere verontreinigende stoffen. Voornamelijk lipofiele of vetabsorberende stoffen, die slecht oplossen in water, hebben de neiging om zich op te hopen in het slib. Verontreinigende stoffen kunnen afkomstig zijn van zeer uiteenlopende bronnen: industriële activiteiten, huishoudelijk afvalwater, de wegen en het verkeer (slijtage van de straten en banden, uitstoot of zwerfvuil), de binnenvaart, (illegale) lozingen, bouwterreinen (o.a. vervuild stof), etc. Ze kunnen rechtstreeks terechtkomen in het oppervlaktewaterEr wordt gewoonlijk een onderscheid gemaakt tussen zeewater en binnenwater, wat op zijn beurt in oppervlaktewater en grondwater wordt onderverdeeld. Het oppervlaktewater wijst op het water dat op de oppervlakte van de aarde afvloeit of stagneert en bevat het water van de meren, rivieren en waterpartijen (vijver, kunstmatige bekkens, poelen, ...)., en vervolgens in de waterbedding, of wegspoelen via het afvalwatercircuitWater dat in huishouding of industrie dienst heeft gedaan en gewoonlijk met verschillende stoffen beladen is. naar een waterzuiveringsinstallatie. Wanneer dat circuit verzadigd raakt, bijvoorbeeld bij hevige regenval, wordt het teveel aan (afval)water alsnog geloosd via stormoverstorten in de Zenne en het Kanaal (zie Emissies van verontreinigende stoffen naar het oppervlaktewater). Daarnaast draagt de stijgende graad van bodemerosie en de toegenomen verharde oppervlakte (zie Ondoorlaatbaarheid van Brusselse bodems), bij aan de hoeveelheid sedimenten die terechtkomen in waterlopen en het afvalwatercircuit. 

Dat slib vereist een aangepast beheer, behandeling en verwerking waarvan de kosten hoog kunnen oplopen en die onder andere afhangt van de mate waarin het is verontreinigd, de fysisch-chemische samenstelling en de financiële mogelijkheden. Aangezien een groot deel wordt verwerkt buiten het Gewest en het afvalslib vaak verschillende tussenstappen doorloopt voor de uiteindelijke verwerkingsmethode wordt bepaald, is deze echter niet altijd gekend. In vele gevallen wordt de minerale fractie zoals zand gerecycleerd en toegepast als bouw-, opvul- of ophoogmateriaal, bijvoorbeeld in de cementindustrie. In sommige gevallen wordt ook het organisch materiaal gevaloriseerd, zoals door biomethanisatieBiomethanisatie is het natuurlijk biologisch proces van afbraak van organisch materiaal bij afwezigheid van zuurstof, waarbij biogas (methaan) en een digestaat (meststof) worden geproduceerd. waarbij het wordt omgezet tot biogasBiogas is het gas dat geproduceerd wordt door de fermentatie van organisch dierlijk of plantaardig materiaal., een hernieuwbare energiebronHernieuwbare energie is energie uit hernieuwbare niet-fossiele bronnen, namelijk: wind, zon, aerothermische, geothermische, hydrothermische energie en energie uit de oceanen, waterkracht, biomassa, stortgas, gas van rioolzuiveringsinstallaties en biogassen. (RICHTLIJN 2009/28/EG)., of door compostbemesting. In het Brussels Gewest wordt geen slib als meststof hergebruikt in de landbouw. Vaak is een reiniging of andere behandeling, na ontwatering, nodig voor het slib nuttig kan worden aangewend. Een groot deel van het slib en de sedimenten uit Brussel wordt nog steeds verbrand (met of zonder energierecuperatie) of technisch ingegraven (gestort).

Slibproductie in Brussel: 3 belangrijke bronnen

Maar ook:

• het reinigen van het rioleringsnet, straten en straatkolken, etc. genereren een niet verwaarloosbare hoeveelheid.
• Een beperkte hoeveelheid slib wordt in Brussel geproduceerd door kleinere industriële waterzuiveringsinstallaties die afvalwaterWater dat in huishouding of industrie dienst heeft gedaan en gewoonlijk met verschillende stoffen beladen is. voorbehandelen voordat het in het riool wordt geloosd: gemiddeld 124 ton per jaar. 

De productie van slib en andere sedimenten in het Gewest kan sterk variëren van jaar tot jaar. Sommige werken vinden plaats op regelmatige basis, andere worden uitgevoerd volgens behoefte (verstopping van riolen en straatkolken, vaardiepte behouden, verontreiniging verwijderen...).

Productie van slib en gelijkaardige sedimenten uit het BHG (in ton natte stof)

Bron: Brudaweb of gegevens van diverse actoren
*De rapportering aan de Europese Commissie, conform de Richtlijn 86/278/EEG, neemt het slib afkomstig van zuiveringsstations in beschouwing, in deze tabel aangeduid met *.
NG = niet gekend**Weergegeven hoeveelheden zijn afkomstig van waterlopen en vijvers beheerd door Leefmilieu Brussel. Hoeveelheden afkomstig van deze beheerd door de gemeenten zijn niet gekend.

Slib van rioolwaterzuiveringsstations 

Brussel beschikt over twee rioolwaterzuiveringsstations (RWZI’s) die samen gemiddeld 130 miljoen m³ afvalwaterWater dat in huishouding of industrie dienst heeft gedaan en gewoonlijk met verschillende stoffen beladen is. per jaar behandelen voor het terug naar de Zenne wordt gevoerd (zie de indicator over Afvalwaterzuivering). Vier vijfde daarvan wordt gezuiverd in het waterzuiveringsstationInstallatie waar vervuild water weer zuiver wordt gemaakt. Noord en het resterende vijfde in het waterzuiveringsstation Zuid. Dat zuiveringsproces produceert restslib (natte stof) dat ter plaatse wordt behandeld.

Maar tijdens periodes van overbelasting (hevige regenval) of wanneer het zuiveringscircuit niet optimaal werkt, wordt een deel van het water doorgestuurd naar de regenwaterstraat, een korter circuit waar het water aan hoge snelheid wordt gezuiverd, maar met minder strenge drempelwaarden voor de zuiveringVerwijderen van de ongewenste bomen (overtallig, ziek, enz.) in een zeer jonge bebossing.. In de meeste gevallen wordt de slibbehandeling dan niet (volledig) doorlopen. Zo produceerde de WZI Noord toch nog 24.000 à 25.000 ton gedehydrateerd slib in 2022 en 2023, dat voornamelijk afkomstig is van het regenwatercircuit. Dat is meer dan de jaren ervoor (zie bovenstaande tabel ), onder andere door de tijdelijke stopzetting van de slibbehandeling door natte oxidatie.

Productie restslib van waterzuiveringsstations

Bron: Rapportering van Hydria en Aquiris (2008 – 2018) en Brudaweb (vanaf 2018)
De waterzuiveringsinstallatie Zuid in sinds 2000 in voegen, volledige gegevens zijn vanaf 2008 beschikbaar.

Na ontwatering wordt het meeste slib afgevoerd voor verwerking buiten het Gewest, voornamelijk via het verbrandings- of meeverbrandingscircuit (in de cementindustrie). Sporadisch wordt een deel, na voorbehandeling in een composteringscentrum, hergebruikt als compostHet natuurlijk proces waarbij organisch materiaal onder gecontroleerde omstandigheden door levende organismen wordt omgezet in humus en voedingsstoffen voor de bodem en zijn bewoners. voor landbouw in het buitenland (Frankrijk). In 2024 en 2019 werd bijvoorbeeld een deel van het slib van de WZI Noord hergebruikt als meststof.  

Slib van het afvalwatercircuit

• Sinds 2010 wordt het hele rioleringsnet in het Brussels Gewest, met een lengte van zo’n 1.800 km, beheerd door Vivaqua. Het netwerk van collectoren, de hoofdriolen die het afval- en regenwater verzamelen en afvoeren naar de zuiveringsstations is ongeveer 150 km lang. E Door de hellingsgraad van de riolering of het hoge debiet en grote diameter van de collectoren blijft de afzetting van slib er enigszins beperkt. Sommige secties dienen echter regelmatig te worden gereinigd om verstopping te voorkomen en een optimale opslagcapaciteit en afvoer van het afvalwaterWater dat in huishouding of industrie dienst heeft gedaan en gewoonlijk met verschillende stoffen beladen is. te verzekeren. Bij andere delen worden de werken dan meer willekeurig uitgevoerd, bijvoorbeeld voor infrastructuurwerken, herstelwerkzaamheden ed.
• In Brussel werden ook al een 40-tal stormbekkens geïnstalleerd die, samen met de collectoren dienen voor de bufferopslag van stedelijk afvalwaterHuishoudelijk afvalwater of het mengsel van huishoudelijk afvalwater en industrieel afvalwater en/of afvloeiend hemelwater. bij hevige regenval. Op die manier wordt voorkomen dat collectoren verzadigd raken, verkleint het risico op overstroming én wordt het overstortdebiet van afvalwater naar waterlopen beperkt. In de stormbekkens wordt een relatief grote hoeveelheid slib afgezet daar het tijd heeft om te bezinken in het opgevangen water. De afgezette hoeveelheid slib is ook afhankelijk van de (duur sinds de laatste) regenval.

De geruimde hoeveelheid slib kan dus variëren van jaar tot jaar. In 2022 werd door Vivaqua zo’n 1.000 à 1.500 ton slib verwijderd bij het onderhoud van riolen en collectoren en 286 ton slib geruimd uit stormbekkens. Hydria reinigde tussen 2018 en 2023 12 van de 40 km collectoren die het beheert. Het slibafval dat afkomstig is van de ruiming van alle riolen, collectoren en stormbekkens in Brussel samen bedroeg 4.327 ton in 2022. In de meeste gevallen wordt de minerale fractie (het zandBodemdeeltjes die groter zijn dan 0,05 mm, kiezels…) uit het slib hergebruikt als bouwstof, opvulmateriaal ed. na het te reinigen. Het restproduct wordt gestort.  

• Het slib van het reinigen van wegen en straatkolken is over het algemeen sterker vervuild omdat ze de vervuiling afkomstig van onder andere het wegverkeer concentreren. De verantwoordelijken voor het onderhoud van de gemeentelijke (1.347 km) en gewestwegen zijn respectievelijk de gemeenten en Net Brussel. Sommige gemeenten doen echter wel beroep op Net Brussel voor de schoonmaak van wegen en markten waarvoor zij verantwoordelijk zijn. De reinigingsdienst van Net Brussel onderhoudt in totaal 410 km wegen, waaronder de reiniging van zo’n 15.000 straatkolken. Ze verzamelde in 2020 21.361 ton veegvuil en straatkolkenslib dat werd verbrand met energieterugwinning. Omdat de hoeveelheid slib, zonder zwerfvuil en dergelijke, niet apart is gekend wordt deze categorie niet in bovenstaande tabel weergegeven. 

• Het slib afkomstig van septische putten in Brussel die niet op de riolering zijn aangesloten, wordt opgehaald door privéfirma’s en behandeld buiten het Gewest (Vlaanderen of Wallonië). In 2022 werd 4.836 ton van dergelijk slib opgehaald. De uiteindelijke bestemming of verwerking is niet altijd gekend omdat het afval vaak verschillende tussenstappen doorloopt voor de volgende fase in het verwerkingsproces wordt bepaald. In 2022 werd 13% gevaloriseerd door recyclageRecyclage is de vernietiging van afval om nieuwe materialen te produceren. Voorbeeld: inert afval wordt vermalen om granulaten te produceren die in wegfunderingen worden gebruikt of recuperatie van organisch materiaal (bijv. biogasproductie of compostbemesting) of de minerale fractie (bijv. zand voor opvul- of bouwmateriaal). 87% werd verwijderd zonder nuttige toepassingGenerische term die de processen en gedragingen omvat betreffende materiaal- en organische recycling en energievalorisatie van afval, alsook hergebruik en regeneratie. (zoals storten).

Ruiming van het Kanaal, waterlopen en vijvers

Ruimings- en baggerwerken zijn noodzakelijk om de ophoping van sedimenten in waterlopen en vijvers te verwijderen en zo te zorgen voor een betere waterafvoer, het overstromingsrisico te verminderen, de vaardiepte te behouden, eutrofiëringOvermatige toevoer van voedingsstoffen in het water, met als gevolg een woekering van de vegetatie, zuurstofvermindering en onevenwicht van het ecosysteem. te voorkomen enz. Bovendien kunnen verontreinigende stoffen terecht komen in waterlopen en zich opstapelen in de waterbedding. Het vrijkomen van deze vervuilende stoffen beïnvloedt de chemische kwaliteit van het oppervlaktewaterEr wordt gewoonlijk een onderscheid gemaakt tussen zeewater en binnenwater, wat op zijn beurt in oppervlaktewater en grondwater wordt onderverdeeld. Het oppervlaktewater wijst op het water dat op de oppervlakte van de aarde afvloeit of stagneert en bevat het water van de meren, rivieren en waterpartijen (vijver, kunstmatige bekkens, poelen, ...). en het benthische leven (in en nabij de sedimenten) (zie chemische kwaliteit van het oppervlaktewater). 

• Het Kanaal, dat wordt beheerd door de Haven van Brussel, wordt elk jaar gebaggerd om de doorgang van schepen te verzekeren en om verontreinigde sedimenten te verwijderen (Waterbeheerplan, maatregel M1.18). Sinds 2008 wordt er elk jaar gemiddeld 52.000 ton slib (of 37.000 m³) gebaggerd, wat overeenkomt met de jaarlijkse theoretisch gesedimenteerde hoeveelheid. In 2023 werden geen baggerwerken uitgevoerd door vertraging in de aanbestedingsprocedure. Het slib wordt vanuit het baggerschip gestort in ‘laguneringsvelden’ waarin het slib langzaam kan uitdrogen. Tijdens het laguneren worden organische stoffen, waaronder polluenten, (deels) afgebroken en treedt structuurverbetering op. De specie kan worden hergebruikt voor bijvoorbeeld dijkversteviging of ophoging van terreinen. 

• De ruiming van niet-bevaarbare waterlopen en publieke vijvers en poelen wordt voornamelijk uitgevoerd in het kader van onderhoudswerkzaamheden of een meerjarenvisie om historisch vervuild slib te verwijderen zoals opgelegd door het Blauwe Netwerkprogramma (Waterbeheerplan, maatregel M1.16). Deze werken gebeuren niet systematisch, aangezien dit ook een impact heeft op de onderwatertopografie en het ecosysteemGeheel van de planten- en dierengemeenschappen in een territorium, beschouwd in hun wisselwerking met de milieufactoren. kan verstoren. Het betreft dus voornamelijk de ruiming van delen van het hydrografisch netwerk na de invoering van een globaal waterzuiveringssysteem, aangezien voorheen rioolwater rechtstreeks in waterlopen werd geloosd. Het laatste nog niet gesaneerde deel van de Zenne betreft het stroomafwaartse segment in het noorden van het Gewest, dat nog zwaar verontreinigd slib bevat.

  De ruimingswerken van de waterlopen en een 50-tal gewestelijke vijvers die door Leefmilieu Brussel worden verzekerd, genereren gemiddeld zo’n 20.000 ton (natte materie) per jaar. Na analyse van de sedimenten worden ze naar een verwerkingsinstallatie buiten het Gewest gebracht. Afhankelijk van de verontreinigingsgraad kunnen ze worden hergebruikt, verbrand of in uitzonderlijke gevallen technisch ingegraven. Na eventuele ontwatering, behandeling en inmenging van zand, kunnen de niet-verontreinigde sedimenten worden aangewend als ophoog- of opvulmateriaal, bouwstof of een andere secundaire grondstof.

  De hoeveelheid sedimenten die worden geruimd in opdracht van de gemeenten is niet exact gekend. Bij de ruiming van de gemeentelijke vijvers van Neerpede in Anderlecht werd elk jaar gemiddeld 2700 ton afgevoerd naar verwerkingscentra buiten het Gewest.

Ontwikkeling van een duurzaam slibbeheer

Die steunt op het principe om materialen zo lang mogelijk tegen hun maximale waarde in de economie te houden. Op die manier zouden we minder afhankelijk zijn van primaire grondstoffen, zal de resterende afvalberg verkleinen en de milieu-impact verminderen, en dit ten gunste van de lokale economie. Dit principe wordt ondersteund door de afvalhiërarchie van de EU, die afvalbeheeropties rangschikt volgens hun duurzaamheid voorkeur geeft aan preventie, vervolgens hergebruikHergebruik is het behouden van een object om het te hergebruiken zoals het is, eventueel na een voorbereidingsfase voor hergebruik. Voorbeeld: bakstenen worden ontmanteld en hergebruikt voor een nieuwe muur, na te zijn schoongemaakt en gecontroleerd., recyclingElke nuttige toepassing waardoor afvalstoffen opnieuw worden bewerkt tot producten, materialen of stoffen, voor het oorspronkelijke doel of voor een ander doel. Dit omvat het opnieuw bewerken van organisch afval, maar het omvat niet energieterugwinning, noch het opnieuw bewerken tot materialen die bestemd zijn om te worden gebruikt als brandstof of als opvulmateriaal., andere nuttige toepassingenGenerische term die de processen en gedragingen omvat betreffende materiaal- en organische recycling en energievalorisatie van afval, alsook hergebruik en regeneratie. (bv. energieterugwinning) en als laatste verwijdering (zoals verbranden zonder energierecuperatie of storten). 

Door het hoge gehalte aan organisch materiaal en nutriënten als stikstof en fosfor kan slib dienen als bodemverbeteraar of meststof. Maar door de verontreinigingsproblematiek is dit niet zonder risico’s voor mens en milieu, in het bijzonder de bodem. Voorschriften bij het gebruik van slib van afvalwaterzuiveringAfvalwaterzuivering is het in die mate zuiveren van afvalwater van organische en chemische afvalstoffen dat het biologische leven in rivieren, meren en zeeën geen hinder ondervindt van het lozen van dit gezuiverde afvalwater. in de landbouw werden op Europees niveau vastgelegd (Richtlijn 86/278/EEG), maar richten zich voornamelijk op zware metalenVerzamelnaam voor een groep metalen met een relatief grote dichtheid, zoals lood, kwik, zink en cadmium. Deze metalen komen van nature in het milieu voor en zijn in veel gevallen zelfs nodig voor bepaalde natuurlijke processen. In hogere concentraties zijn ze echter meestal giftig. De voornaamste bronnen van zware metalen zijn de non-ferro-industrie, de verbranding van fossiele brandstoffen en van afval en het verkeer.. De richtlijn voor de behandeling van stedelijk afvalwaterHuishoudelijk afvalwater of het mengsel van huishoudelijk afvalwater en industrieel afvalwater en/of afvloeiend hemelwater. (91/271/EEG) stelt dat zuiveringsslib zo veel mogelijk moet worden hergebruikt met minimale negatieve gevolgen voor mens en milieu. Door de recente herziening van de richtlijn wordt ook gestreefd naar energieneutraliteit, met focus op biogasproductie van slib en zullen meer waardevolle componenten uit het slib, zoals fosfor en stikstof, worden gerecupereerd.

Daarom wordt in Brussel ook steeds gezocht naar duurzame en economisch aanvaardbare oplossingen voor stedelijk slibbeheer, dat vaak verontreinigd is en dure behandelingen vereist. Er liep al onderzoek naar het vervaardigen van bioplastics op basis van afvalwaterslib, hoe edelmetalen kunnen worden gewonnen uit diezelfde slibresten en hoe baggerslib kan worden omgezet in waardevolle bouwmaterialen zoals cement en bakstenen of onderlagen voor wegdek. Er wordt ook bijzondere aandacht besteed aan alternatieve baggertechnieken zoals ‘biobaggeren’, waarbij het organische materiaal in de waterbodem rechtstreeks wordt verteerd om het volume te laten verminderen zonder mechanische reiniging.

De Europese Kaderrichtlijn Water (2000/60/EG) vereist onder andere dat maatregelen worden genomen zodat de concentratie van bepaalde risicovolle ‘prioritaire’ stoffen voor het aquatisch milieu, die de neiging hebben in sedimenten te accumuleren, niet toenemen in de sedimenten van de oppervlaktewaterenEr wordt gewoonlijk een onderscheid gemaakt tussen zeewater en binnenwater, wat op zijn beurt in oppervlaktewater en grondwater wordt onderverdeeld. Het oppervlaktewater wijst op het water dat op de oppervlakte van de aarde afvloeit of stagneert en bevat het water van de meren, rivieren en waterpartijen (vijver, kunstmatige bekkens, poelen, ...).. Daarom werd door het Brusselse Waterbeheerplan (WBP 2022-2027) maatregelen voorzien die zijn gericht op

• saneringHet behandelen van de verontreiniging die een gebied aantast (bodem, water) om dat gebied in zijn oorspronkelijke staat te herstellen of ten minste wettelijk bepaalde waarden te bereiken. van historische verontreiniging in sedimenten (zie § Ruiming van waterlopen en vijvers),
• controle op afvalwaterlozingen en verbetering van de zuiveringsefficiëntie van de waterzuiveringsinstallaties,
• verbetering van overstorten om de lozing van onbehandeld afvalwaterWater dat in huishouding of industrie dienst heeft gedaan en gewoonlijk met verschillende stoffen beladen is. te beperken,
• geïntegreerd regenwaterbeheer om het afvloeien te verminderen van verontreinigende stoffen door de hoge graad van doorlaatbare bodems.

In waterlopen waar de historische verontreiniging werd weggewerkt, wordt de evolutie van water- en slibkwaliteit opgevolgd om na te gaan of er nog verontreinigingsbronnen bestaan, deze te lokaliseren en aan te pakken. In 2013 werd door Leefmilieu Brussel ook een emissie-inventaris opgesteld die belangrijkste polluenten kwantificeert en de voornaamste bronnen van verontreiniging identificeert.