Impact van het leefmilieu op gezondheid en kwetsbaarheid

Een zowel positieve als negatieve impact van het leefmilieu op de gezondheid

Focus - Actualisering: januari 2024 

De stedelijke omgeving heeft heel wat effecten op onze gezondheid, zowel negatieve als positieve. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest varieert de kwaliteit van het leefmilieu en dus de impact die het heeft overheen het grondgebied. De zones die de grootste impact ondervinden, worden vaak gekenmerkt door een grotere bevolkingsdichtheid en inwoners met lagere inkomens die kwetsbaarder zijn...

Wat is de impact van de stedelijke omgeving op onze gezondheid? 

Milieu, stedenbouw en de gezondheidstoestand van de Brusselaars zijn nauw met elkaar verbonden. Onze gezondheid wordt inderdaad voornamelijk beïnvloed door genetische factoren maar ook door:

• ons gedrag en onze levensstijl, onze voeding, fysieke activiteiten, hoeveel we kunnen genieten van natuur en groene ruimten …;
• de sociale banden die we hebben die ons welzijn beïnvloeden (omdat ze bijvoorbeeld ondersteuning bieden bij moeilijke situaties);
• omgevingsfactoren. 

De stedelijke omgeving heeft namelijk een rechtstreekse impact op de kwaliteit van de leefmilieufactoren:

• De organisatie van de stad en onze maatschappij hebben een invloed op de kwaliteit van de buiten- en binnenlucht, het water en de bodem, maar ook op het geluidsniveau bijvoorbeeld.
• Meer in het algemeen zorgt de impact van de klimaatveranderingen op steden ervoor dat deze kwetsbaarder zijn voor hittegolven (via het hitte-eilandfenomeen) en overstromingen.
• Het soort verstedelijking heeft ook een rechtstreekse invloed op de ruimte die overblijft voor de natuur in de stad (en dus op de toegang tot groene ruimten en biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora).) en op de mogelijkheid tot sociale cohesie tussen de bewoners. 

We worden dus dagelijks blootgesteld aan een veelheid van vervuilende stoffen en overlast van verschillende bronnen. De impact op de gezondheid is veelvoudig:

Enkele gezondheidsrisico's in cijfers:

1. Luchtvervuiling:
   In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zouden bijna 1000 vroegtijdige sterfgevallen in 2018 verband houden met de blootstelling aan PM2.5, NO2 en O3.
2. Geluidsoverlast:
   Elke inwoner van Brussel verliest gemiddeld 4 maanden gezond leven door slaapstoornissen en ongemak veroorzaakt door verkeerslawaai.
3. Hitte:
   Extreme hitte komt vaker voor in Europa. Door het fenomeen van de stedelijke hitte-eilanden zijn steden des te gevoeliger. 1503 extra sterfgevallen in België werden in verband gebracht met de hittegolf van augustus 2020 en 807 met de 4 hittegolven van de zomer 2022, volgens Sciensano.
4. Overstromingen:
   8% van de Brusselse bevolking woont in een zone met een middelhoog risico – dat zijn gebieden die om de 25 à 50 jaar getroffen worden door overstromingen – en 2% in een zone met een hoog risico – gebieden die om de 10 jaar minstens één keer getroffen worden door overstromingen.
5. De ziekte van Lyme:
   Eén van de risico’s van een activiteit in een bos, park of tuin is het in contact komen met teken die verschillende ziekten bij zich dragen, waarvan de ziekte van Lyme de bekendste is. Elk jaar raadplegen in België meer dan 10.000 patiënten een huisarts voor een erythema migrans (Sciensano, 2022). 

Onze omgeving is ook een bron van voordelen voor onze gezondheid en ons welzijn. Zo is bijvoorbeeld contact met de natuur goed voor onze geestelijke gezondheid en blootstelling aan microbiële diversiteit versterkt ons immuunsysteem. Het bestaan van ontmoetingsplaatsen en plekken voor activiteiten zoals groene ruimten, moestuinen, speeltuinen, sportterreinen ... is ook bevorderlijk voor een gevoel van welzijn en de sociale cohesie. 

Zijn we allemaal gelijk op het vlak van deze effecten? 

Helaas niet ... Voor Brussel kunnen we verschillende vaststellingen doen: 

1. De kwaliteit van het leefmilieu varieert tussen en binnen de wijken:
   
   De bronnen van vervuiling en overlast zijn niet gelijkmatig verdeeld over het Brusselse grondgebied. Hetzelfde geldt voor de toegang tot diensten die door het milieu worden geleverd (zoals groene ruimten en vrijetijds- en sportfaciliteiten).

   Sommige zones van Brussel worden sterker getroffen, bijvoorbeeld door:

• een slechtere luchtkwaliteit: de concentraties stikstofdioxide (NO₂) waarvan de lokale bron voornamelijk het wegverkeer is, nemen toe van de rand naar het stadscentrum toe. Black carbon (BC) is een andere luchtvervuiler die door het wegverkeer wordt geproduceerd. De hoogste concentraties BC worden tijdens piekuren aangetroffen langs de grote verkeersassen en in straten met hoge gebouwen, de zogenaamde canyonstraten.

De gemiddelde jaarlijkse NO₂-concentraties variëren in de ruimte

Bron : Verslag CurieuzenAir, 2022 (gegevens van 2019)

• het fenomeen van het stedelijke hitte-eiland: in de zomer zijn de luchttemperaturen in het centrum van het Brussels Gewest hoger dan in de landelijke omgeving, vooral de minimumtemperaturen ’s nachts. Bovendien zijn er meer periodes van extreme hitte in het centrum van Brussel.
• Het lawaai: Het hele Gewest wordt getroffen door blootstelling aan geluidshinder. Afhankelijk van de geluidsbronnen (weg, lucht en/of spoor) en de combinatie daarvan (bekend als 'meervoudige blootstelling'), hebben sommige wijken echter meer last van lawaai dan andere. Het wegverkeer is veruit de geluidsbron waar de meeste Brusselaars last van hebben.
• Minder toegang tot groene ruimten of groene zones: groene zones zijn slecht verspreid over het Brusselse grondgebied. Er wordt ook een centrum-randgradiënt waargenomen voor de mate van groenbedekking. De zones met een gebrek aan groene ruimten die toegankelijk zijn voor het publiek liggen vooral ten westen van de Vijfhoek, in bepaalde wijken van de eerste kroon en langs het kanaal. Speeltuinen en sportvoorzieningen zijn ook ongelijk verdeeld over het stedelijk weefsel, met hoge concentraties van lokale voorzieningen in zowel het centrum als de rand, maar ook zones zonder voorzieningen.

2. Sommige bevolkingsgroepen zijn dus sterker blootgesteld aan milieurisico's:

   De centrale gebieden zijn inderdaad dichter bevolkt en hebben lagere inkomens. Zoals we hebben gezien, zijn deze zones vatbaarder voor milieurisico's en hebben ze minder toegang tot de natuur ...

3. Achtergestelde sociale groepen zijn kwetsbaarder:

   Zelfs bij dezelfde mate van blootstelling aan milieurisico's hebben deze bevolkingsgroepen meer en vaker last van gezondheidseffecten dan rijkere bevolkingsgroepen. Ze zijn immers kwetsbaarder vanwege hun leefomstandigheden en omdat ze moeilijk actie kunnen ondernemen om de overlast weg te nemen. Hun blootstelling aan milieurisico’s is dus des te ongelijker ...

Wat doet het Gewest?

Het Brussels Gewest doet iets met deze vaststellingen. Het heeft een aantal plannen, strategische programma’s en acties  gestimuleerd die (voornamelijk) bedoeld zijn om de kwaliteit van het leefmilieu in het Gewest te verbeteren: het Gewestelijk plan voor duurzame ontwikkelingOntwikkelingswijze die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder daarmee voor de toekomstige generaties de mogelijkheden in gevaar te brengen om ook in hun behoeften te voorzien. Het gaat dus om een demarche die ernaar streeft de continuïteit van de economische en sociale ontwikkeling in de tijd voort te zetten, met eerbied voor het leefmilieu en zonder de natuurlijke hulpbronnen die nodig zijn voor de menselijke activiteiten in gevaar te brengen., het Lucht-, Klimaat- en Energieplan, de lage-emissiezone, het Gewestelijk plan voor de bestrijding van geluidshinder (Quiet.Brussels), het Gewestelijk mobiliteitsplan Good Move, het waterbeheerplan, het Natuurplan, de aanleg van groene ruimten en vrijetijds- en sportzones, operatie “Re-creatie" , de ‘Good Food’-strategie, de ‘Good Soil’-strategie ... Het leefmilieu verbeteren om de gezondheid te verbeteren!

De daling van milieurisico’s die daaruit resulteert en zal resulteren, zal iedereen ten goede komen, ook kwetsbare bevolkingsgroepen (en zelfs nog meer, gezien hun hogere blootstelling).