Invasieve uitheemse soorten

Indicator - Actualisering: juni 2023

20 van de 88 soorten op de lijst van invasieve uitheemse soorten die zorgwekkend zijn voor de Europese Unie zijn waargenomen in het Brussels Gewest. Tientallen andere soorten, die niet op de Europese lijst voorkomen maar wel opgenomen zijn in de bijlage van de Natuurordonnantie over de invasieve soorten en/of in de databank van het Belgisch Forum Invasieve Soorten, zijn eveneens in het Brussels Gewest aanwezig. 

Impact op de ecosystemen, maar soms ook op de menselijke gezondheid en de economie

De mens introduceert reeds eeuwenlang, doelbewust of per ongeluk, dier- en plantensoorten evenals zwammen en micro-organismen buiten hun natuurlijk verspreidingsgebied.  Sommige soorten kunnen zich aan de nieuwe omgeving aanpassen, planten zich voort en verspreiden zich soms zelfs in die mate dat ze de semi-natuurlijke habitat koloniseren. Door de groeiende mondialisering van de economie en de explosieve toename van het toerisme zijn deze soorten ook steeds talrijker.

Wanneer bepaalde uitheemse soorten zich echter blijven verspreiden in de lokale natuur, kan dit leiden tot het verdwijnen van inheemse soorten en het ecosysteemGeheel van de planten- en dierengemeenschappen in een territorium, beschouwd in hun wisselwerking met de milieufactoren. sterk beïnvloeden (concurrentie met de lokale soorten om voedsel of broedplaatsen, invasief gedrag bij afwezigheid van of gebrek aan natuurlijke vijanden, buitensporige predatie, binnendringen van oppervlaktewaterenEr wordt gewoonlijk een onderscheid gemaakt tussen zeewater en binnenwater, wat op zijn beurt in oppervlaktewater en grondwater wordt onderverdeeld. Het oppervlaktewater wijst op het water dat op de oppervlakte van de aarde afvloeit of stagneert en bevat het water van de meren, rivieren en waterpartijen (vijver, kunstmatige bekkens, poelen, ...)., verspreiding van ziekten, enz.). De aanwezigheid van die exotische soorten die als invasief of uitheems worden bestempeld, legt een grote druk op de biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora). en de ecosystemen.

Ze kunnen eveneens ernstige gevolgen met zich meebrengen voor de economie (schade aan de gewassen, beperkingen voor de scheepvaart of de waterrecreatie, regulerende maatregelen, alsook maatregelen voor het herstel van de biodiversiteit enz.) en de volksgezondheid (infectieziekten, allergieën, brandwonden enz.). In een artikel gepubliceerd in het magazine Nature, schat een internationaal team van onderzoekers (Diagne et al. 2021) dat de aanwezigheid van deze uitheemse soorten de planeet  tussen 1970 en 2017minstens 1.288 miljard US-dollar heeft gekost. De jaarlijkse gemiddelde kost is elk decennium verdriedubbeld. Enkel voor 2017 al was de kost 162,7 miljard dollar. Dat bedrag ligt 20 keer hoger dan alle budgetten van de WGO en het secretariaat van de VN van hetzelfde jaar samengeteld.

Deze invasieve uitheemse soorten worden dan ook uitvoerig onderzocht om hun aanwezigheid en evolutie te observeren, hun ecologie en mogelijke effecten te beschrijven, en vast te stellen welke beheersmaatregelen moeten worden getroffen om hun impact te beperken. 

Een Europees wettelijk kader voor invasieve uitheemse soorten

Op 1 januari 2015 is een Europese verordening betreffende invasieve uitheemse soorten in werking getreden. Deze heeft tot doel de negatieve impact van de introductie en verspreiding van invasieve uitheemse soorten in de Europese Unie te voorkomen en zoveel mogelijk te beperken door middel van een overkoepelende, tussen de lidstaten gecoördineerde aanpak.

De verordening heeft betrekking op een aantal soorten die opgenomen zijn in een lijst, gebaseerd op verscheidene criteria zoals het vermogen van de soort om zich in het milieu voort te planten en de ernst van hun negatieve impact op de biodiversiteit, de gezondheid van de mens of de economie. De opname in de lijst houdt ook rekening met de noodzaak van een gezamenlijke actie op het niveau van de Europese Unie en de verwachte efficiëntie van de maatregelen die men zal nemen. De wetenschappelijke beoordeling van de risico's wordt gecontroleerd door een wetenschappelijk platform met experts van de 28 lidstaten.

De lijst moet regelmatig worden bijgewerkt en ten minste om de 6 jaar volledig opnieuw worden onderzocht. Hij werd goedgekeurd in 2016 en drie keer geactualiseerd (2017, 2019 en 2020), en telt op dit moment 88 voor de Unie zorgwekkende soorten. De meeste van die soorten zijn nog erg schaars in Europa, maar hun verspreiding zou grote schade  aan het leefmilieu kunnen toebrengen. De impact van deze soorten kan echter worden afgezwakt door een gezamenlijke inzet op Europees vlak.

Op deze 88 soorten zijn onder meer de volgende maatregelen van toepassing :

• preventieve maatregelen (verbod op het houden, de handel, het transport, het kweken en het vrijlaten ervan);
• de invoering van een monitoringssysteem waardoor zo snel mogelijk de aanwezigheid van invasieve uitheemse soorten kan worden vastgesteld;
• de vroegtijdige uitroeiing van de soorten bij hun eerste waarneming (gedeelde verantwoordelijkheid van de overheidsdiensten en de eigenaars van de betreffende terreinen);
• het optimaal beheer van de soorten die al wijdverspreid zijn (idem).

Volgens de verordening kunnen de lidstaten ook hun eigen nationale lijst opstellen van invasieve soorten die een versterkte regionale samenwerking vereisen. 

En een gewestelijk en nationaal wettelijk kader

In het Brussels Gewest voorziet de in 2012 goedgekeurde natuurordonnantie de uitvoering van maatregelen voor de preventie van de intrede van nieuwe soorten op het grondgebied van het Gewest en voor de beperking van hun impact, met inbegrip van maatregelen voor de uitroeiing van reeds aanwezige invasieve soorten.. Deze verbiedt ook dat uitheemse soorten worden geplant in natuurreservaten.  In bijlage IV van deze ordonnantie staat een lijst van soorten die door de Brusselse wetgeving als invasief worden aanzien (28 diersoorten en 46 plantensoorten, 21 van die soorten maken ook deel uit van de Europese lijst).

Om rekening te houden met de nieuwe Europese bepalingen en om de samenhang tussen de Europese en Brusselse wetgeving te garanderen, moet het gewestelijke wettelijke kader worden aangepast.  In deze context wordt er momenteel een voorontwerp van ordonnantie goedgekeurd over de preventie en het beheer van de introductie en de verspreiding van invasieve vreemde soorten. Dat ontwerp behelst een systeem van drie lijsten die respectievelijk op Europees (zie hierboven), Belgisch en Brussels niveau worden aangenomen en elkaar uitsluiten. Een vierde lijst, de alarmlijst, omvat exoten die nog niet wijdverspreid zijn maar die in de gaten moeten worden gehouden.

Dit systeem houdt rekening met het feit dat veel uitheemse soorten die aanwezig zijn in het Brussels Gewest en/of in Vlaanderen en Wallonië niet zijn opgenomen in de Europese lijst, hoewel ze ook problematisch zijn.

Daarnaast, rekening houdend met het grensoverschrijdende karakter van deze problematiek, werd een samenwerkingsakkoord goedgekeurd dat erop gericht is de acties die worden ondernomen op gewestelijk, communautair en federaal niveau te coördineren (zie lager).  De nationale lijst in dit akkoord werd nog niet opgesteld.

In afwachting van een dergelijke lijst is de database “Harmonia” over de invasieve soorten die de inheemse biodiversiteit bedreigen, samengesteld en bijgewerkt door het Belgische forum over de invasieve soorten, een referentie ter zake. In juni 2023 telde deze database 102 soorten die in België voorkomen, waarvan 44 op de zwarte lijst staan (soorten met een hoge milieu-impact).  Bijna tweederde van deze invasieve soorten zijn vaatplanten. 

20 invasieve uitheemse soorten van de Europese lijst waargenomen

20 soorten van de Europese lijst van de invasieve uitheemse soorten zijn in het Brussels Gewest waargenomen. 13 ervan staan ook op de Brusselse lijst van invasieve soorten in de natuurordonnantie. Een derde van deze 20 soorten zijn land- of waterplanten.  De rest zijn 4 soorten ongewervelden en 9 soorten gewervelden (1 reptiel, 2 vissen, 2 vogels, 4 zoogdieren).

Merk op dat voor bepaalde soorten, zoals de beverrat, het aantal waarnemingen uiterst beperkt is (2 in het voorbeeld). Eén van deze soorten werd overigens niet meer geïnventariseerd sinds 2004.

Een Chinese muntjak (Muntiacus reevesi), een soort die op de Europese lijst van invasieve uitheemse soorten staat, werd ook waargenomen in juli 2016.  Het ging om een gevangen exemplaar dat per ongeluk was ontsnapt en kon worden gevangen. Rekening houdend met deze omstandigheden is de soort niet opgenomen in de bovenstaande tabel.

Link naar de interactieve kaart van invasieve exotische soorten in de Geodata Atlas(Leefmilieu Brussel). 

En 39 andere soorten van de Brusselse lijst  waargenomen

53 soorten van de Brusselse lijst van invasieve soorten (Bijlage IV van de Natuurordonnantie) zijn waargenomen op het grondgebied van het Gewest, waarvan er 39 niet op de Europese lijst staan.
  Het gaat om de mandarijneend (Aix galericulata), de grote Canadese gans (Branta canadensis), het Aziatisch lieveheersbeestje (Harmonia axyridis) en de 3 parkietensoorten die in het Brussels Gewest voorkomen (Myiopsitta monachus, Psittacula eupatria, Psittaculka krameri), de meerkikker (Pelophylax ridibundus) en, qua planten, Japanse duizendknoop (Fallopia japonica), Alsemambrosia (Ambrosia artemisiifolia), de Pontische rododendron (Rhododendron ponticum), de valse acacia (Robinia pseudoacacia) en Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina). 

Talrijke invasieve uitheemse soorten die aanwezig zijn in het Zoniënwoud en andere halfnatuurlijke gebieden

De vele observaties van invasieve uitheemse soorten van de Europese lijst in het Zoniënwoud houden vooral verband met het feit dat de Siberische grondeekhoorn (Tamias sibiricus), ook Koreaanse grondeekhoorn genoemd, die op de Europese lijst staat, hier heel veel voorkomt.

De populatie van Koreaanse grondeekhoorns heeft zich hier gevestigd doordat enkele gekweekte dieren ontsnapt of uitgezet zijn in de jaren ’60-’70. Door gebrek aan natuurlijke predatoren hebben ze zich kunnen vermenigvuldigen en is hun aantal op korte tijd exponentieel gegroeid. Deze eekhoorns zijn nu talrijk aanwezig, vooral in het Zoniënwoud en directe omgeving. De Koreaanse eekhoorn is minder schuw en leeft minder in de bomen dan de gewone eekhoorn (Sciurus vulgaris), en laat zich dus gemakkelijker waarnemen. Aangezien beide soorten verschillende ecologische niches innemen, zouden ze in principe geen concurrenten mogen zijn. Doordat de Koreaanse eekhoorn zeer grote voedselvoorraden aanlegt en zijn populatie zeer groot is, mag voedselconcurrentie met de gewone eekhoorn, andere zoogdieren en zaadetende vogels echter niet worden uitgesloten, zeker in jaren met weinig zaden. Uit de gegevens die hierover beschikbaar zijn, kon echter niet worden afgeleid welke impact deze soort heeft op de biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora). in het Zoniënwoud.

Andere invasieve exoten worden ook vaak aangetroffen in het Zoniënwoud, zoals de halsbandparkiet (Psittacula krameri) (vooral aan de rand van het bos), de mandarijneend (Aix galericulata), de carolina-eend (Aix sponsa), de lettersierschildpad (Trachemys scripta) en de meerkikker (Pelophylax ridibundus).

Wat planten betreft, kunnen bepaalde exotische soorten zoals Japanse duizendknoop (Fallopia japonica), reuzenbalsemien (Impatiens glandulifera), reuzenberenklauw (Heracleum mantegazzianum) en Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina) zeer invasief zijn en een aanzienlijke lokale verarming van de flora veroorzaken. In sommige gevallen vereist hun aanwezigheid een aangepast beheer om hun verspreiding een halt toe te roepen. Naast zijn invasieve potentieel bevat reuzenberenklauw “fotosensibiliserende” chemische stoffen die ernstige brandwonden kunnen veroorzaken bij contact met de huid.

Acties op gewestelijk en nationaal niveau

Verschillende acties werden reeds ondernomen, waaronder meer bepaald:

• het informeren en sensibiliseren van de bevolking omtrent de problemen die bepaalde invasieve soorten veroorzaken en de acties die ze kunnen ondernemen om deze tot een minimum te beperken, met inbegrip van het voederen (infosheets, brochures en folders, website enz.) ;
• het informeren en sensibiliseren van beroepsbeoefenaars in de tuinbouwsector om het kweken en verkopen van invasieve planten terug te dringen en het gebruik van alternatieve inheemse soorten aan te moedigen (via de cofinanciering van het nationale project LIFE+ “AlterIAS”, dat tussen 2010 en 2013 werd uitgevoerd);
• het verspreiden van informatie (technische fiches) en het opleiden van veldpersoneel om bepaalde invasieve planten te beheren ;
• het beheren in het veld van bijzonder problematische invasieve soorten zoals de Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina), de Japanse duizendknoop (Fallopia japonica), de reuzenberenklauw (Heracleum mantegazzianum) of ook nog de grote Canadese gans (Branta canadensis);
• het financieren via openbare aanbestedingen of subsidies van projecten die de potentiële impact van bepaalde exoten in het Brussels Gewest onderzoeken.

Gezien de transgewestelijke aard van het probleem werkt Leefmilieu Brussel tevens samen met werkgroepen, panels van deskundigen en begeleidingscomités voor onderzoeken die op bovengewestelijk en internationaal niveau worden georganiseerd.

Op nationale schaal, zoals hierboven uitgelegd, werd een samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat en de drie Gewesten goedgekeurd, om bepaalde acties te coördineren. Van de lopende acties vermelden we in het bijzonder de ontwikkeling van een website (www.iasregulation.be/nl) en de opstelling van een actieplan betreffende de introductie- en verplaatsingskanalen van invasieve uitheemse soorten. Dat laatste werd op 22 juni 2022 goedgekeurd door de Interministeriële leefmilieucommissie. Voor België zijn de kanalen die als het meest problematisch worden beschouwd voor de introductie van invasieve soorten het water, de grondverplaatsingen en de handel in nieuwe gezelschapsdieren. Een rapport over de haalbaarheid van de uitvoering van maatregelen voor de uitroeiing of de beperking van de verspreiding voor een veertigtal invasieve uitheemse soorten die onder de Europese verordening vallen, werd opgesteld met de medewerking van tientallen beheerders en wetenschappers uit de 3 gewesten van het land.  

LIFE RIPARIAS, een intergewestelijk project gericht op invasieve uitheemse soorten, met name in het stroomgebied van de Zenne

Het LIFE RIPARIAS-project (“Reaching Integrated and Prompt Action in Response to Invasive Alien Species”), dat in 2021 van start ging, medegefinancierd wordt door de Europese Unie en gecoördineerd wordt door Leefmilieu Brussel, wil in de periode 2021-2026 het beheer van bepaalde invasieve uitheemse soorten in België optimaliseren.

Dit project, dat tien partners uit de drie gewesten van het land samenbrengt, richt zich op verschillende soorten planten en rivierkreeften die voorkomen langs rivieren en in vijvers in een proefgebied dat de stroomgebieden van de Dijle, de Zenne en de Mark omvat. De continuïteit en connectiviteit van aquatische milieus, die invasies en herinvasies vergemakkelijken, maken het bijzonder moeilijk om invasieve soorten in deze milieus te beheren.

Het RIPARIAS-project omvat acties om invasieve uitheemse soorten te monitoren en te beheren en om kennis te delen (selectie van geschikte maatregelen voor elke situatie, identificatie van prioritaire soorten en prioritaire locaties ...).

Het project richt zich op soorten die het natuurlijke evenwicht van oeverecosystemen (op het raakvlak van terrestrische en aquatische ecosystemen) en aquatische ecosystemen ernstig verstoren. Uitheemse rivierkreeften zijn bijvoorbeeld in staat om zich in hoge aantallen te vestigen in verschillende milieuomstandigheden. Ze zijn omnivoor en brengen schade toe aan inheemse planten, macro-invertebraten, amfibieën en vissen, vooral door concurrentie en predatie, maar ook door de overdracht van ziekten. 

Sommige van deze doelsoorten zijn al wijdverspreid en overvloedig aanwezig in het proefgebied, terwijl andere opkomende soorten zijn met een vrij beperkt verspreidingsgebied. Andere soorten komen momenteel niet voor in het proefprojectgebied.

Op de website van het project is er gedetailleerdere informatie beschikbaar.