Overslaan en naar de inhoud gaan
Thuispagina burgers van Leefmilieu Brussel
  • Burgers
  • Professionals
  • Onderwijs
  • Blog Burgers
  • Blog Professionals
  • Contact
  • Jobs
  • Over Leefmilieu Brussel
  • Agenda
NL
  • FR
  1. Home
  2. Documentatie en tools / Leefmilieu: stand van zaken
  3. Monitoring van soorten en habitats

Monitoring van soorten en habitats

Ontdek hoe de biodiversiteit in ons stadsgewest wordt gemonitord en welke rol burgers hierin spelen. Wat kunnen we leren van deze opvolging en welke trends tekenen zich af?
  • Biodiversiteit
  • Groene ruimten
  • Het milieu: stand van zaken
  • Fauna
  • Flora
11 februari 2025

Over hetzelfde onderwerp

Documentatie en tools

  • Vegetatiebedekking en biologische kwaliteit
  • De fauna in het Brussels Gewest
  • Groene ruimten en hun beheer

In actie voor het leefmilieu

  • De Woluwe komt opnieuw tot leven op de Royale Belge-site
  • Inventaris van de Brusselse flora
  • Eekhoorns, vossen, vleermuizen, … welke zoogdieren vind je in Brussel?

Diensten en aanvragen

  • Een probleem melden met betrekking tot de natuur en de bescherming van wilde dier- en plantensoorten

Regelgeving en inspectie

  • Europese en Brusselse regelgeving ter bestrijding van invasieve uitheemse soorten
  • Wetgeving inzake natuurbehoud in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
  • Wat mag u wel en niet doen in de Brusselse gewestelijke parken?

Regionaal beleid

  • Natuurplan
  • De Brusselse Hoge Raad voor Natuurbehoud (BHRNB)
  • Beheerplan voor het Zoniënwoud

Inhoud

  • Monitoring van de soorten
  • Monitoring van de natuurlijke habitats in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
  • Lokale staat van instandhouding van de soorten opgenomen in de "Habitatrichtlijn" en "Vogelrichtlijn"
  • Burgerwetenschap: inzameling van gegevens over de Brusselse biodiversiteit

Monitoring van de soorten

Indicator - Actualisatie : januari 2023

Welke dier-, planten-, paddenstoelen- en korstmossoorten zijn er aanwezig in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest? Waar bevinden ze zich? Zijn ze zeldzaam of komen ze veel voor? Verdwijnen er soorten of duiken er andere soorten op? Welke zijn exotisch? Om die vragen te beantwoorden worden de Brusselse fauna en flora onderworpen aan een wetenschappelijke controle en opvolging. De verzamelde gegevens dragen bij aan de uitwerking van een beleid en maatregelen inzake natuurbeheer. Ondanks de stedelijke context en de beperkte oppervlakte is er in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest een relatief grote biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora). te vinden.

Monitoring en wetenschappelijke opvolging ter ondersteuning van het biodiversiteitsbeheer

De monitoring en de opvolging van de biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora). behoren tot de opdracht van Leefmilieu Brussel. 

In 1992 werd het ‘Informatie- en toezichtnetwerk voor de evolutie van de staat van het leefmilieu aan de hand van bio-indicatoren’ opgericht door Leefmilieu Brussel. Sindsdien werd de spreiding en de ecologische vereisten van tientallen soortengroepen bestudeerd.

Deze opdracht heeft hoofdzakelijk betrekking op de inventarissen en de studies waarvan de uitvoering, via overheidsopdrachten, wordt toevertrouwd aan universiteiten en onderzoeksinstituten of, via subsidies, aan verenigingen voor de bescherming en het behoud van de natuur.

De in dat verband ingezamelde gegevens beantwoorden aan uiteenlopende doelstellingen:

  • de internationale en Brusselse verplichtingen naleven betreffende de monitoring van de natuur en de rapporteringen die erop betrekking hebben (onder meer in het kader van de Natura 2000- en de vogelrichtlijn, de ordonnantie betreffende het natuurbehoud, enz.);
  • ertoe bijdragen dat de veranderingen in het leefmilieu onder de aandacht worden gebracht;
  • de beleidslijnen en maatregelen inzake biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora). uitwerken en evalueren;
  • het publiek informeren en sensibiliseren over de uitdagingen op het vlak van de biodiversiteit.

Om haar verschillende informatienoden en initiatieven rond de opvolging van biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora). te stroomlijnen heeft Leefmilieu Brussel in 2009 een monitoringstrategie ontwikkeld om de biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora). in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest op te volgen. Die strategie  kreeg  in 2020 een update om rekening te houden met de recente ontwikkelingen op vlak van de noden, technieken, onderzoeksmethodes en beschikbare gegevens.

Daarnaast werd in 2018, in toepassing van artikel 15 §1 van de Natuurordonnantie, een besluit goedgekeurd dat een toezichtschema vastlegt voor de staat van instandhouding van soorten en natuurlijke habitats aanwezig in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

Sinds 2009 centraliseert Leefmilieu Brussel de gegevens waarover ze beschikt betreffende de soortenrijkdom in het Brussels Gewest in één soortendatabank. Deze databank vormt een belangrijk steunpunt voor het Brussels beleid inzake biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora).. De gegevens die geregistreerd zijn op de website waarnemingen.be (zie focus Burgerwetenschap: inzameling van gegevens over de Brusselse biodiversiteit) zijn ook opgenomen.

Tal van inventarissen en atlassen over de Brusselse fauna en flora

Deze fiche heeft specifiek betrekking op de inventarissen en de opvolging (monitoring) van soortengroepen die op gewestelijke schaal zijn uitgevoerd.

In diverse documenten van de Verslagen over de staat van het Brussels leefmilieu zijn bovendien andere monitoringsgegevens in verband met de biodiversiteit terug te vinden, waaronder in het bijzonder die betreffende:

  • de biologische kwaliteit van waterlopen en vijvers;
  • de gezondheidstoestand van de beuken en de eiken in het Zoniënwoud;
  • de evolutie van de avifauna;
  • de staat van instandhouding van bepaalde soorten bedoeld in de Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn (zie focus over de staat van instandhouding van soorten en over het vliegend hert);
  • invasieve uitheemse soorten;
  • de monitoring van natuurlijke habitats;
  • het boserfgoed van het Zoniënwoud;
  • de kwalitatieve en kwantitatieve opvolging van de groene ruimten (zie focus op het vegetatiebedekking in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en focus op de biologische waarderingskaart van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest);
  • Het Belgisch deel- en beheerplatform voor gegevens van observaties van natuurkenners (zie focus Burgerwetenschap: inzameling van gegevens over de Brusselse biodiversiteit).

Ter aanvulling worden er ook abiotische parameters, zoals de staat van het grondwaterpeil, gemeten.

De monitoring van de soorten heeft onder meer geleid tot de opstelling van verschillende inventarissen en atlassen die betrekking hebben op het volledig Brussels grondgebied.

De onderstaande tabellen geven voor de verschillende geïnventariseerde taxonomische groepen een beknopte samenvatting van de belangrijkste kwantitatieve gegevens die voortvloeien uit deze studies, namelijk: het aantal op het terrein getelde soorten tijdens de onderzoeksperiode (waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen de inheemse soorten en de soorten die vrijwillig of toevallig werden geïntroduceerd), evenals, wanneer deze gegevens beschikbaar zijn, het aantal in Brussel uitgestorven soorten.

De inventaris van de lokaal uitgestorven soorten is gebaseerd op historische gegevens (oude inventarissen van fauna en flora, archieven, oude herbariums of insectendozen enz.).

De in aanmerking genomen periode die varieert naargelang de studie, wordt vermeld in de onderstaande tabellen.  Voor de vissen zijn de gegevens afkomstig van 5 meetcampagnes in het kader van de evaluatie van de biologische kwaliteit van de Brusselse waterlopen en vijvers (zie factsheet 'Vissen')

Naast de enkele cijfers die worden voorgesteld in de bovenstaande tabellen, zijn deze inventarissen vooral interessant vanwege de analyses waartoe ze aanleiding geven en die het mogelijk maken om: 

  • trends vast te stellen ten opzichte van de rijkdom en de ruimtelijke spreiding van de verschillende soorten en de aandacht te vestigen op de meest kwetsbare soorten;
  • de meest interessante sites te identificeren op het vlak van de biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora).;
  • de vestiging van nieuwe soorten in kaart te brengen, of dit nu het gevolg is van een menselijke tussenkomst of van een natuurlijk proces (bijvoorbeeld door de klimaatveranderingWijst op trage variaties van de klimaatskenmerken mettertijd, op een welbepaalde plaats: opwarming of afkoeling. Sommige vormen van luchtvervuiling, veroorzaakt door menselijke activiteiten, zijn een bedreiging voor het klimaat in de zin dat er een globale opwarming zou kunnen ontstaan. Dit verschijnsel kan belangrijke schade veroorzaken: stijging van de zeeniveaus, verergering van de uiterste klimaatsverschijnselen (droogtes, overstromingen, wervelstormen, enz.), destabilisatie van de bossen, bedreiging voor de zoetwatervoorraden, moeilijkheden voor de landbouw, woestijnvorming, vermindering van de biodiversiteit, verspreiding van tropische ziekten, enz.);
  • de factoren te bepalen (of helpen bepalen) die aan de basis liggen van de vastgestelde evoluties.

Deze studies die doorgaans erg veel informatie en genuanceerde conclusies bevatten, kunnen moeilijk in enkele lijnen worden samengevat. Voor meer informatie kunnen geïnteresseerde lezers diverse online beschikbare documenten raadplegen (volledige publicaties of samenvattingen, zie onderstaand kader voor links naar de verschillende documenten).

Bepaalde taxonomische groepen (zoogdieren, libellen, vogels, ...) zijn goed vertegenwoordigd op het Brussels grondgebied

Een vergelijking van bovenstaande gegevens met een inventaris van de soorten opgesteld door de AD Statistiek in 2017 (FOD Economie) toont aan dat ongeveer twee derde van de soorten zoogdieren en odonata ((libellen en juffers) die voorkomen in België ook voorkomen in het Brussels Gewest. Voor de groepen vogels, amfibieën, rechtvleugeligen (krekels en sprinkhanen) en vaatplanten bedraagt dit aandeel 40 tot 50%.

Wat de bijen betreft, werden er in België 381 soorten geteld, waarvan er nu 45 uitgestorven zijn in het hele land (Rode lijst van bijen in België, 2019).  Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest telt ongeveer 60% van alle soorten die actueel aanwezig zijn in België.

Deze percentages zijn bijzonder hoog, gelet op de beperkte afmetingen en het extreem verstedelijkte karakter van het Brussels grondgebied. Deze positieve vaststelling vereist echter enige nuancering aangezien een groot deel van de soorten zeldzaam tot zeer zeldzaam is.

Anderzijds zijn de reptielen, dagvlinders en vissen met minder dan een derde van de aanwezige soorten veel zwakker vertegenwoordigd in het Brussels Gewest.

206 soorten wilde bijen aanwezig in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest

In de eerste atlas van wilde bijensoorten in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (2020) staat een lijst van 248 bijensoorten die tussen 1841 en 2020 in het Gewest zijn waargenomen. 

Van die lijst worden 42 soorten (17%) beschouwd als uitgestorven op gewestelijk niveau (37 werden niet meer waargenomen sinds 1990, 5 niet meer sinds 2004). Van de 206 soorten die nog aanwezig zijn, wordt er geschat dat bijna 60% zich in een gunstige situatie bevindt (niet bedreigd of toenemend in aantal) en ongeveer 40% zich in een ongunstige situatie (kwetsbaar of bedreigd) bevindt. De soorten die in aantal toenemen, zijn in de meeste gevallen geïsoleerde waarnemingen van soorten die nooit eerder werden waargenomen in de historische gegevens. Het kweekinsect dat uitgestorven is in het wild, de honingbij, is de 249e Brusselse bijensoort die niet bedreigd is op het grondgebied.

De Josaphat-site wordt op Belgisch niveau aanzien als één van de sites met de grootste natuurlijke rijkdom en telt 127 soorten waarvan 4 enkel op die site werden waargenomen.

Sinds 2001 werden 2 zoogdiersoorten die al enkele decennia niet meer voorkwamen opnieuw waargenomen en hebben zich 3 nieuwe vleermuissoorten gevestigd

Voor de zoogdieren blijkt uit een vergelijking van de 2 atlassen en de analyse van de gegevens die verzameld werden in het kader van een opvolging van de Brusselse vleermuispopulaties dat 2 soorten die tijdens de periode 1909-2000 waargenomen werden, niet meer waargenomen werden sinds het einde van de jaren 80: de mopsvleermuis (Barbastella barbastellus, een vleermuissoort) en de Europese otter (Lutra lutra).

Sinds 2001 werden 7 soorten die niet werden waargenomen in de periode voorafgaand aan 2001 geïnventariseerd:

  • 5 inheemse soorten waarvan 3 vleermuissoorten: bever (Castor fiber), everzwijn (Sus scrofa), tweekleurige vleermuis (Verspertilio murinus), Kuhls dwergvleermuis (Pipistrellus kuhlii) en grijze grootoorvleermuis (Plecotus austriacus);
  • 2 niet-inheemse soorten (opgenomen in de lijst van Europese invasieve soorten, zie indicator over de invasieve uitheemse soorten): Chinese muntjak (Muntiacus reevesi, enkele waarnemingen, een exemplaar werd gevangen in 2016) en wasbeer (Procyon lotor) waarvan de huidige aanwezigheid in het Zoniënwoud niet met zekerheid is vastgesteld.

De vergelijking van de 2 atlassen toont aan dat voor respectievelijk 65% en 7% van de soorten zoogdieren die aanwezig zijn in het Brussels Gewest de omvang van het grondgebied waarop de waarnemingen werden gedaan is toegenomen of stabiel is gebleven. Deze informatie moet echter met omzichtigheid worden beschouwd, aangezien voor tal van soorten de kennis van hun ecologie en van de gebieden waarin ze aanwezig zijn en de detectiemethoden zijn verbeterd.

De rijkdom die specifiek gelinkt is aan vleermuizen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is opmerkelijk aangezien 20 soorten vleermuizen (waarvan één soort in ongeveer dertig jaar niet meer werd waargenomen) van de 24 in België getelde soorten al in het Gewest zijn waargenomen.

Het aantal vogelsoorten dat met zekerheid broedt in het Brussels Gewest blijft stabiel, maar de samenstelling van de avifauna evolueert snel

De samenstelling van de avifauna evolueert snel, vanuit het oogpunt van zowel de inheemse als de uitheemse soorten. Sinds de uitvoering van de laatste atlas van de avifauna (2000-2004) zijn bepaalde soorten uitgestorven als “zeker broedvogel” en werd de status van andere soorten naar beneden aangepast als “waarschijnlijke broedvogel”. Omgekeerd zijn er nieuwe soorten verschenen. Soorten die in de Atlas 2000-2004 werden beschouwd als recentelijk lokaal uitgestorven, werden opnieuw waargenomen. Van de verdwenen broedvogels zijn er 2 uitheems (zwarte zwaan en Magelhaengans).

De amfibieën en reptielen hebben bijzonder zwaar geleden onder de aantasting, de vernieling en de versnippering van hun habitats

De eerste atlas van de Brusselse herpetofaunaDierenwereld van amfibieën en reptielen. (amfibieën en reptielen) constateerde een algemene achteruitgang van de inheemse soorten door de vernieling en de aantasting van de gunstige milieus, alsook ten gevolge van de versnippering van de habitats. Zes inheemse soorten van de veertien die in het verleden werden waargenomen in de hoofdstad, worden beschouwd als uitgestorven. De Atlas 2004-2019 waaraan op dit moment de laatste hand wordt gelegd, bevestigt deze vaststelling, aangezien, op één uitzondering na (groene kikker), geen enkele van de als uitgestorven beschouwde soorten werd aangetroffen, ondanks de evolutie van de kennis die de voorbije vijftien jaar sterk is gestegen.

Het fenomeen van de recente vestiging van soorten die niet thuishoren in de Brusselse fauna is de voorbije jaren versterkt. Het gaat om zowel uitheemse soorten (minstens twee genaturaliseerde kikkersoorten en verschillende niet-genaturaliseerde soorten waterschildpadden) en twee neo-inheemse soorten (soorten die al dan niet opzettelijk werden uitgezet in het Brussels Gewest, maar die van nature aanwezig zijn in een gebied dat dicht bij dat van het introductiegebied ligt).

De vissen, die sinds 2016 terug zijn in de Zenne, hebben geleden in 2019

De meetcampagnes in het kader van de evaluatie van de biologische kwaliteit van de waterlopen (driejaarlijkse) hebben een duidelijke verbetering van de staat van de visfauna in de Zenne aangetoond. In de campagnes van 2007 en 2013 werd immers alleen in 2013 één enkele vis in de Brusselse Zenne gevangen. In 2004 werd zelfs geen telling uitgevoerd, omdat de kwaliteit van het water zo slecht was dat er geen vissen in konden leven.

Deze resultaten steken schril af tegen die van de laatste campagne in 2016 tijdens dewelke ongeveer 300 exemplaren van 15 verschillende soorten werden waargenomen in de Zenne. Vertrekkend van de referentielijst van de soorten die historisch in de Zenne aanwezig waren toen ze nog niet of weinig door menselijke activiteiten werd verstoord, stellen we vast dat 11 van de 17 soorten van deze lijst werden waargenomen (soms slechts één keer). Merk op dat sommige van de in 2016 opgetekende soorten ecologisch veeleisend zijn, zoals de bittervoorn, een soort die in het kader van de Europese wetgeving Natura 2000 een bijzondere bescherming geniet (zie Focus Staat van instandhouding van de soorten).

Deze vooruitgang moet in de eerste plaats in verband worden gebracht met de gedane inspanningen voor de zuiveringVerwijderen van de ongewenste bomen (overtallig, ziek, enz.) in een zeer jonge bebossing. van het afvalwaterWater dat in huishouding of industrie dienst heeft gedaan en gewoonlijk met verschillende stoffen beladen is., zowel stroomopwaarts van Brussel als op gewestelijk niveau (zie het thema Water en aquatisch milieu van deze synthese). 

Die positieve tendens werd echter niet bevestigd tijdens de laatste campagne (2019). Toen werden er in de Zenne slechts een tiental soorten aangetroffen. Ook lag het aantal exemplaren veel lager dan in 2013. Een van de mogelijke verklaringen van die evolutie is de droogteDroogte is een natuurlijk fenomeen waarbij de beschikbaarheid van water afneemt als gevolg van een gebrek aan neerslag, wat op termijn tot een watertekort kan leiden. Dit moet niet worden verward met een ‘hittegolf’ of ‘hitteperiode’, ook al hebben deze wel degelijk invloed op de beschikbaarheid van water (toename van de watervraag). van 2019 tijdens dewelke het lage waterpeil van de Zenne in combinatie met lozingen die verontreinigd waren met organische stoffen  tot een daling van het gehalte aan opgeloste zuurstof hebben geleid. De stijgende aanwezigheid van de invasieve soort, de Chinese wolhandkrab, is ook een mogelijke verklaring (zie de indicator over de biologische kwaliteit van de oppervlaktewaters).

De libellen en waterjuffers, bio-indicatoren over de staat van de ecosystemen van de zoetwaters

Dankzij de atlas van libellen en waterjuffers (odonata) die van 2015 tot 2019 voor het Brussels grondgebied werd opgesteld, konden er 51 actuele soorten in kaart worden gebracht van de 69 soorten die in dezelfde periode in België werden geobserveerd. 8 soorten worden als gewestelijk uitgestorven beschouwd.

Als gevolg van het verdwijnen of de achteruitgang van talrijke vochtige gebieden, het kanaliseren van de waterlopen en de aanleg van de oevers, de intensieve visteelt in de waterlichamen of de vervuiling of de eutrofiëringOvermatige toevoer van voedingsstoffen in het water, met als gevolg een woekering van de vegetatie, zuurstofvermindering en onevenwicht van het ecosysteem. van de waterlopen, telde het Brussels Gewest op het einde van de 20e eeuw nog maar 27 soorten van libellen en waterjuffers In minder dan twee decennia is de toestand van de odonatapopulaties sterk verbeterd, zowel wat betreft het aantal waargenomen soorten als hun staat van instandhouding.  Volgens de onderzoekers kan deze evolutie onder meer worden verklaard door een algemene verbetering van de waterkwaliteit en het beheer van de oevers, de toename van de vrije wateroppervlakken (cf. het programma van het Blauw netwerkProgramma dat het Brussels Hoofdstedelijk Gewest sinds 1999 heeft opgezet om het water en de vochtige zones op het grondgebied ervan te herstellen. Het programma heeft verschillende doelstellingen: 1) scheiding van afvalwater en zuiver water om de wateraanvoer in de zuiveringsstations te beperken; 2) herstelling van sommige bestanddelen van het gewestelijke hydrografische netwerk; 3) heraanleg van een aantal stukken rivier, vijvers en vochtige zones om hun biologische waarde te herwaarderen, zodat ze eventueel bijzondere beschermingsmaatregelen kunnen genieten; 4) vrijwaring van de landschappelijke en recreatieve functie van deze sites. waarbij bepaalde delen van waterlopen terug werden opengelegd), evenals door een daling van de overtollige populaties van plantenetende en graafvissen. Wat aantoont dat een aangepast beheer erg snel positieve gevolgen kan hebben op het vlak van biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora)..

Om te downloaden

Methodologische fiche

  • Indicator : Evolutie van het aantal flora- en faunasoorten (per taxonomische groep) (.pdf)

Factsheet

  • n°1. Zoogdieren in het Brussels Gewest, 2021 (.pdf)
  • n°2.Vogels, 2018 (.pdf)
  • n°5. Amfibieën en reptielen in het Brussels Gewest, 2022 (.pdf)
  • n°6. De hogere planten, 2003 (.pdf)
  • n°7. Mossen, schimmels en korstmossen, 2003 (.pdf)
  • n°8.Vissen, 2024 (.pdf)
  • n°9. Ongewervelde dieren, 2017 (.pdf)
  • n°11. Epifytische korstmossen, 2012 (.pdf)
  • n°12. Paddenstoelen, 2013 (.pdf)
  • n°23. Avifauna in gebouwen 2024 (pdf)
  • n° 25. Bijen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2022 (.pdf)
  • n°26. De vleermuizen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2022 (.pdf)

Fiches van de Staat van het Leefmilieu

  • Evolutie van de avifauna (2022)
  • Amfibieën en reptielen in het Brussels Gewest (2022)
  • Libellen en waterjuffers in het Brussels Gewest (2022)
  • Biologische kwaliteit van de voornaamste waterlopen en vijvers (2022)
  • Burgerswetenschappen: inzameling van gegevens over de Brusselse biodiversiteit ("crowdsourcing") (2021)
  • Paddenstoelen en korstmossen (editie 2011-2012)
  • Natuurlijke habitats in de Brusselse groene ruimten (editie 2007-2010)
  • Biodiversiteit: dagvlinders (editie 2007-2008) (.pdf)
  • Semi-natuurlijk leefmilieu en openbare groene ruimten : Staat van de fauna en flora (editie 2003-2006) (.pdf)

Andere publicaties van Leefmilieu Brussel

  • Wilde bijen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2018 (.pdf)
  • Amfibieën en reptielen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2017 (.pdf)
  • Dagvlinders in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2017 (.pdf)
  • Zoogdieren in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2017 (.pdf)
  • Paddenstoelen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2017 (.pdf)
  • Vogels in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2018 (.pdf)
  • Vleermuizen – Leer ze kennen en beschermen, 2019 (.pdf)
  • Rapport over de staat van de natuur in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2012 (.pdf)
  • Kaart « Evolutie van de vlinderpopulatie »

Studies en rapporten

  • ADRIAENS P. 2020. “Actualisatie van de monitoringstrategie voor de evaluatie van de natuur in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.” Corridor cvba, studie gerealiseerd in opdracht van Leefmilieu Brussel, Nazareth, 38 p.
  • ALLERMEERSCH L. 2006. "Opmaak van volledige floristische inventaris van het BHG en een florakartering", studie gerealiseerd door de Nationale Plantentuin van België in opdracht van Leefmilieu Brussel, 322 p. (.pdf) 
  • BECKERS, K., OTTART, N., FICHEFET, V., BECK, O., GRYSEELS, M., MAES, D. 2009. « Dagvlinders van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest: verspreiding, behoud en beheer (1830-2008) », Leefmilieu Brussel & Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, Brussel, 157 p. (het boek is te koop bij de Dienst Info-Leefmilieu van Leefmilieu Brussel)
  • BRABANT C., NYSSEN P., WEISERBS A. & SAN MARTIN G., 2019. “Analyse des données de monitoring et développement de critères pour l’état de conservation local des Chiroptères en Région de Bruxelles-Capitale”, studie gerealiseerd door Natagora in opdracht van Leefmilieu Brussel (enkel in het Frans)
  • Website Rode Lijsten in Vlaanderen
  • DEVILLERS P. , DEVILLERS-TERSCHUREN J. 1998. “Mammifères de Bruxelles, facteurs de risque et mesures de gestion” in BIM "Kwaliteit van het Leefmilieu en BiodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora). in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest", studiedocumenten van het K.B.I.N. nr. 93: 147-164." (enkel in het Frans)
  • GRAITSON E., PAQUET A., VERBELEN D. 2022. “Atlas des Amphibiens et Reptiles de la Région de Bruxelles-Capitale”, studie gerealiseerd door Natagora, Natuurpunt & BE/LB in opdracht van Leefmilieu Brussel, 106 pagina’s
  • IPBES 2018. “The IPBES regional assessment report on biodiversity and ecosystem services for Europe and Central Asia”, 892 p. (.pdf) (enkel in het Engels).
  • JEUNES ET NATURE & JEUGDBOND VOOR NATUUR EN MILIEU   "Atlas van de Sprinkhanen van Brussel",  studie gerealiseerd door de werkgroep Saltabel in het kader van het project SaltaBru met de steun van Leefmilieu Brussel, gepubliceerd in het contactblad  n°3 (zomer 2006) van J&N en JNM, 11 p. (.pdf)
  • JOORIS R. 2007. “Inventarisatie amfibieën en reptielen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest”, rapport van Natuurpunt (studie 2007/3, werkgroep Hyla), in opdracht van het Ministerie voor Leefmilieu, Energie en Waterbeleid en Leefmilieu Brussel - Departement Biodiversiteit, Mechelen, 19 p. (.pdf)
  • LAFONTAINE, R-M., CARPENTIER, C., GOFFETTE, J., OGER, M., MAREE S., PASAU, B., DAEMS, V., DE BOECK, B., BOECKX, A., BOON, L. & DEVILLERS, P. 2019. “Atlas des libellules de la Région de Bruxelles Capitale”. Eindverslag van de subsidie SUB/2018/IRSNB – Bruxelles Environnement (.pdf)
  • LAFONTAINE R.-M., DELSINNE T., DEVILLERS P. (IRSNB) "Evolution des populations de libellules de la RBC - leurs récentes augmentations - importance de la gestion des étangs" in  Les Naturalistes belges 2013, 94, 2-3-4: 33-70.           (html)  (enkel in het Frans)
  • MAES D., BAERT K., CASAER J., CRIEL D., CREVECOEUR L., DEKEUKELEIRE D., GOUWY J., GYSELINGS R., HAELTERS J., HERMAN D., HERREMANS M., HUYSENTRUYT F., LEFEBVRE A., OKELINX T., STUYCK J., THOMAES A., VAN DEN BERGE K., VANDENDRIESSCHE B., VERBEYLEN G., VERCAYIE D. 2014. « De IUCN Rode Lijst van de zoogdieren in Vlaanderen », rapport van het Instituut voor Natuur-en Bosonderzoek (INBO.R.2014.182811), Brussel. (html)
  • MAES D.,VANREUSEL W., JACOBS I., BERWAERTS K., VAN DYCK H., « De IUCN Rode Lijst van de dagvlinders in Vlaanderen », rapport van het Instituut voor Natuur-en Bosonderzoek (21), Brussel. (html)
  • PAQUET A. 2022. « Monitoring des populations d’oiseaux en Région de Bruxelles-Capitale  - rapport 2021 », studie uitgevoerd door Natagora Aves in opdracht van Leefmilieu Brussel, 97 p. (.pdf) (andere jaren beschikbaar) (enkel in het Frans)
  • STEEMAN R., ASPERGES M., BUELENS G., DE CEUSTER R., DECLERCQ B., KISZKA A., LEYSEN R., MEUWIS T., MONNENS J., ROBIJNS J., VAN DEN WIJNGAERT M., VAN ROY J., VERAGHTERT W. & VERSTRAETEN P. 2011. “Paddenstoelen in Vlaams-Brabant en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. 1980-2009. Verspreiding en ecologie”, studie van Natuurpunt met de steun van Leefmilieu Brussel, 725 pp. (enkel in het Nederlands) (het boek is te koop bij Natuurpunt)
  • STIERS I., AYMERE AWOKE A., VAN WICHELEN J., BREINE J., TRIEST L., 2021. « De biologische kwaliteit van waterlopen, kanaal en vijvers in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest in 2019. Fytoplankton, fytobenthos, macrofyten, macro-invertebraten en vissen », studie uitgevoerd door VUB & INBO in opdracht van Leefmilieu Brussel, 111 pp.
  • VAN CALSTER H., BAUWENS D. 2010. “Naar een monitoringstrategie voor de evaluatie van de toestand van de natuur in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest”, studie uitgevoerd door het Instituut voor Natuur-en Bosonderzoek (INBO.R.2010.37) in opdracht van Leefmilieu Brussel, Brussel, 183 p. (.pdf)
  • VAN DEN BROECK D. 2012. « Atlas van de epifytische korstmossen en de erop voorkomende lichenicole fungi van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest”, studie uitgevoerd door de Nationale Plantentuin van België in opdracht van Leefmilieu Brussel, 161 p. (.pdf)
  • VANDERPOORTEN A. 1997.”A bryological survey of the Brussels Capital Region”, in Scripta Botanica Belgica, vol 14, pp 1-51. (html) (enkel in het Engels)
  • VAN LANDUYT W., HOSTE I., VANHECKE L., VAN DEN BREMPT P., VERCRUYSSE W. en DE BEER D. 2006. “Atlas van de Flora van Vlaanderen en het Brussels Gewest”, Instituut voor natuur- en bosonderzoek, Nationale Plantentuin van België & Flo.Wer., 99 p. (.pdf)
  • Van Onsem S.,  BREINE J.,  TRIEST  L. (VUB & INBO) 22200017. “De biologische kwaliteit van waterlopen, kanaal en vijvers in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest in 2016”, studie uitgevoerd in opdracht van Leefmilieu Brussel, 92 p. + bijlagen. (.pdf) 
  • Vercayie D., Paquet A., Feys S., Willems W. & J-Y. Paquet, 2017. “Zoogdierenatlas van het Brussels gewest 2001-2017”, studie uitgevoerd in opdracht van Leefmilieu Brussel
  • VEREECKEN NJ., DE GREEF S., VERTOMMEN W., PAULY A., MOLENBERG J-M. & D’HAESELEER J., 2022. « WildBnB : Atlas des abeilles sauvages de la Région de Bruxelles-Capitale », eindverslag, studie uitgevoerd in opdracht van Leefmilieu Brussel, 202 p. (enkel in het Frans) (.pdf)
  • WEISERBS A., JACOB J.-P. 2007. « Oiseaux nicheurs de Bruxelles 2000-2004: répartition, effectifs, évolution », studie uitgevoerd door Aves in opdracht van Leefmilieu Brussel, Luik, 292 p. (het boek is te koop bij Natagora) (enkel in het Frans)
  • WEISERBS A., JACOB J.-P. 2005. “Amfibieën en Reptielen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest”, studie uitgevoerd door AVES en Leefmilieu Brussel, Brussel, 107 p. (.pdf)

Plannen en programma‘s

  • Gewestelijk Natuurplan 2016-2020 voor het Brussels Gewest, 2016 (.pdf)
  • Strategie voor bestuivende en nuttige insecten in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 2023 – 2030, 2022 (.pdf)
  • Biodiversiteit 2020 – Actualisering van de Belgische Nationale Strategie, 2013 (.pdf)

Nuttige links

  • Belgian Biodiversity platform (enkel in het Engels)
  • Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen
  • Natuurpunt, Stichting Natuurinformatie, Aves-Natagora

Monitoring van de natuurlijke habitats in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest

Focus – Actualisering  : september 2026

De habitats van communautair belang (Natura 2000) en de habitats van gewestelijk belang (HGB) worden wetenschappelijk opgevolgd zodat er richting kan worden gegeven aan de beheersmaatregelen met betrekking tot deze beschermde natuurlijke habitats. Boshabitats scoren goed wat betreft hun structuur. Er tekent zich een positieve trend af wat betreft de aanwezigheid van dood hout en de impact van invasieve uitheemse soorten lijkt licht af te nemen. Deze ontwikkelingen houden verband met gerichte beheersmaatregelen. De resultaten voor open habitats (grasland, bosranden enz.) zijn iets minder gunstig; eutrofiëringOvermatige toevoer van voedingsstoffen in het water, met als gevolg een woekering van de vegetatie, zuurstofvermindering en onevenwicht van het ecosysteem., verstruweling en herbebossing vormen de grootste bedreigingen. Het aantal sleutelsoorten in de kruidlaag en hun bedekking blijken in de meeste habitats onvoldoende te zijn, met name in open habitats.

Beschermde natuurlijke habitats

Natura 2000 is een Europees netwerk van natuurlijke of halfnatuurlijke zones (speciale beschermingszones) die een bijzondere beschermingsstatus hebben vanwege de habitats of soorten die er voorkomen. Het Brussels Gewest telt 10 types natuurlijke habitats van communautair belang (bv. Atlantische zuurminnende beukenbossen, droge heide enzovoort). Ze worden opgesomd in bijlage 1 bij de Habitatrichtlijn, die met name habitats omvat die met verdwijning worden bedreigd of waarvan het verspreidingsgebied beperkt is.

Naast de Europese wetgeving heeft de Brusselse wetgeving via de Natuurordonnantie het concept natuurlijke habitats van gewestelijk belang (HGB) ingevoerd. Ze worden gedefinieerd als "natuurlijke habitats (...) voor de instandhouding waarvan het Gewest een bijzondere verantwoordelijkheid draagt vanwege hun belang voor het gewestelijk natuurerfgoed en/of vanwege hun ongunstige staat van instandhouding".

Deze HGB's hebben voornamelijk betrekking op open habitats (kamgrasgraslanden, rietvelden enz.), die steeds zeldzamer worden in het Brussels Gewest, alsook op de flora en fauna die er afhankelijk van zijn.

Voor habitats van communautair belang en HGB's die in Natura 2000-gebieden of natuurreservaten zijn gelegen, gelden doelstellingen om te komen tot een "gunstige staat van instandhouding" evenals beheersmaatregelen om deze doelstellingen te bereiken.

Kaart van de Natura 2000-habitats in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest

Voor meer informatie over de Europese Habitatrichtlijn en over de natuurlijke habitats van gewestelijk belang:

Het doel van de Europese Habitatrichtlijn (92/43/EEG) is "bij te dragen tot het waarborgen van de biologische diversiteit door het instandhouden van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna (...)". De genomen maatregelen zijn bedoeld om de natuurlijke habitats en de wilde dieren- en plantensoorten van zogenaamd communautair belang in een 'gunstige staat van instandhouding' te behouden of te herstellen.

Habitats van communautair belang worden in de richtlijn gedefinieerd als habitats die dreigen te verdwijnen of waarvan het verspreidingsgebied beperkt is (natuurlijk beperkt gebied of beperkt gebied als gevolg van menselijke activiteiten) of die opmerkelijke voorbeelden zijn van kenmerken die specifiek zijn voor een of meer van de Europese biogeografische regio's. Ze zijn opgenomen in bijlage I van de richtlijn (typen natuurlijke habitats van communautair belang voor de instandhouding waarvan aanwijzing van speciale beschermingszones of SBZ's die het 'Natura 2000'-netwerk vormen vereist is). Het grondgebied van Brussel telt 3 SBZ's en 10 habitattypes van communautair belang.

De Europese Habitatrichtlijn (92/43/EEG) bepaalt dat de lidstaten de natuurlijke habitats en de wilde dier- en plantensoorten van communautair belang moeten monitoren en om de zes jaar de staat van instandhouding ervan moeten beoordelen en daarover aan de Commissie verslag moeten uitbrengen.

Meer informatie over de Habitatrichtlijn, alsook over de aanwezige habitats en soorten van communautair belang en de monitoring daarvan in het Brussels Gewest, is te vinden via de volgende links:

  • Halfnatuurlijke sites en beschermde groene ruimten (focus van het verslag over de staat van het Brusselse leefmilieu)
  • Lokale staat van instandhouding van de Habitat- en Vogelrichtlijnsoorten (factsheet van het verslag over de staat van het Brusselse leefmilieu)
  • Meer weten over Natura 2000 in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (website Renature Brussels)

Wetenschappelijke opvolging van beschermde habitats

De Habitatrichtlijn vereist monitoring en rapportage over de staat van de habitats en soorten op de schaal van de biogeografische regio (de Atlantische biogeografische regio in het geval van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest) en op de schaal van de speciale beschermingszone.

Naast deze verplichtingen wilde het Brussels Gewest, net als Vlaanderen en andere lidstaten, een instrument ontwikkelen om de staat van instandhouding van soorten en habitats op lokaal niveau te bepalen. Dit beantwoordt aan een behoefte aan een concreet instrument dat kan worden gebruikt als basis voor het bepalen van de staat van instandhouding op hogere niveaus, maar ook aan de behoefte aan een monitoring- en evaluatie-instrument om de beheersmaatregelen op het terrein te sturen.

Deze focus presenteert de resultaten van de opvolging van de staat van instandhouding van natuurlijke habitats van communautair en gewestelijk belang op lokale schaal in het Brussels Gewest tussen 2011 en 2025 (jaarlijks, behalve in 2013, 2014, 2015, 2017 en 2022). Vanuit analytisch oogpunt worden de volgende monitoringperiodes van 6 jaar onderscheiden, waarin dezelfde sites (opnames) opnieuw worden bezocht: 2011-2016, 2017-2022, 2023-2028 (lopend). Deze cyclische bezoeken moeten het op termijn mogelijk maken om trendanalyses uit te voeren.

De evaluatiemethodologie is gebaseerd op wetenschappelijke studies uitgevoerd door het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (het Vlaams onderzoeks- en kenniscentrum voor duurzaam natuurbeheer), waarbij gebruik gemaakt is van referentiedocumenten die op Europees niveau zijn opgesteld.

Deze methode steunt op parameters (verstoringen, structuur, kwaliteit van de vegetatie enz.) die voor elke habitat zijn gedefinieerd en die het mogelijk maken de staat van instandhouding ervan te beschrijven. Deze parameters zijn uitgewerkt in indicatoren die de degradatie/verstoring van de habitat, de floristische kwaliteiten en de structuur ervan (aantal aanwezige vegetatielagen, ruimtelijke spreiding van de bossoorten, aanwezigheid van dood hout enz.) alsook de ruimtelijke ligging (omvang, inpassing in het ecologische netwerk enz.) weergeven. Voor elke indicator wordt de waargenomen waarde vergeleken met de referentiewaarden, waarmee een score per indicator wordt bepaald.

Een gunstige lokale staat van instandhouding houdt in dat de habitatstructuur en de vegetatiesamenstelling goed ontwikkeld zijn en dat er weinig of zelfs geen verstoringen zijn, in combinatie met een ruimtelijke configuratie die gunstig is voor het behoud van duurzame populaties van sleutelsoorten.

Onderstaande afbeelding geeft een schematisch overzicht van de methodologie voor monitoring van de habitats in het Brussels Gewest.

Schema van monitoring van Natura 2000-habitats en habitats van gewestelijk belang in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest

Bron: Leefmilieu Brussel 2026

Lees de transcriptietekst

Het schéma toont het proces van de jaarlijkse monitoring van de Natura 2000-habitats en de habitats van gewestelijk belang. De terreinopnames vormen de basis voor de analyse van verschillende groepen parameters. Deze parameters worden vervolgens geëvalueerd om de staat van instandhouding van de habitats te bepalen.

Stap 1: terreinopnames

Deze omvatten onder meer: kartering, bemonstering, het aanleggen van proefvlakken, diverse metingen, floristische opnamen en uiteenlopende terreinwaarnemingen.

Stap 2: geanalyseerde parameters

De terreingegevens worden gebruikt om vier grote categorieën van parameters, met andere woorden vier families van indicatoren, te beoordelen, namelijk:

  • vegetatiesamenstelling: indicatoren die de floristische diversiteit, het aantal sleutelsoorten, hun bedekking in de verschillende vegetatielagen enz. weerspiegelen.
    • structuur: indicatoren die het aantal vegetatielagen, de hoeveelheid en kenmerken van dood hout, de kwaliteit van de bosrand enz. weerspiegelen.
    • verstoringen en degradaties : indicatoren die verruiging, verbossing, de aanwezigheid van invasieve uitheemse soorten, eutrofiëring en de hydrologie enz. weerspiegelen.
    • ruimtelijke configuratie: indicatoren die de oppervlakte van het habitat, het habitatnetwerk en de ecologische connectiviteit ervan enz. weerspiegelen.

Stap 3: evaluatie

De berekende indicatoren worden vergeleken met referentiecriteria, waardoor de staat van instandhouding van de bemonsterde habitat kan worden beoordeeld als gunstig, matig of ongunstig.

Het schema gebruikt drie beoordelingsniveaus:

  • gunstige staat (groene kleur): meer dan 70% van de bemonsterde proefvlakken verkeert voor de betrokken indicator in een gunstige toestand.
    • matige staat (gele kleur): tussen 31% en 69% van de bemonsterde proefvlakken verkeert in een gunstige toestand.
    • ongunstige staat (rode kleur): minder dan 30% van de bemonsterde proefvlakken verkeert in een gunstige toestand.

De protocollen voor staalnemingen, veldwerk en evaluatie werden van de ene tot de andere campagne geleidelijk verbeterd. Het hoofddoel is te komen tot een standaardisering van de steekproef- en evaluatiemethodologie om de gegevens onderling te kunnen vergelijken (tussen sites of tussen campagnes).

Voor meer informatie over de evaluatie van de Natura 2000-habitats op het niveau van de biogeografische regio:

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest ligt in de Atlantische biogeografische regio, die bijna heel Vlaanderen omvat (met uitzondering van Voeren) en het deel van het Waalse grondgebied ten noorden van de Samber- en Maasvallei.

In België zijn 4 administratieve entiteiten verantwoordelijk voor het toezicht op de habitats en soorten en hun staat van instandhouding: de Federale Staat (Noordzee) evenals het Waals, Vlaams en Brussels Gewest.

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest draagt bij aan de opstelling van het Belgisch Atlantisch Rapport. De lidstaten worden verplicht een rapporteringsformaat te gebruiken om de nationale gegevens te kunnen aggregeren. Op Europees niveau worden ook richtsnoeren gegeven om de gebruikte terminologie en de toe te passen evaluatiemethodologieën te verduidelijken. De evaluatiemethoden kunnen echter enigszins verschillen tussen de entiteiten.

Volgens de richtlijn is de staat van instandhouding van een habitat op het niveau van de biogeografische regio gunstig wanneer aan de volgende criteria wordt voldaan:

  • het natuurlijke verspreidingsgebied en de ingenomen oppervlakte binnen dat gebied zijn stabiel of breiden zich uit;
  • de specifieke structuur en functies die nodig zijn voor het behoud op lange termijn bestaan en zullen waarschijnlijk in de voorzienbare toekomst blijven bestaan;
  • de staat van instandhouding van typerende soorten voor deze habitat is gunstig.

De evaluatie moet 4 criteria omvatten: het totale verspreidingsgebied van de habitat, de oppervlakte die door de habitat wordt ingenomen, de toestand van de habitatstructuren en -functies (met inbegrip van typerende soorten) en de analyse van de bedreigingen en de druk op de habitat en de perspectieven (levensvatbaarheid op lange termijn).

Verslagen van de lidstaten in het kader van de Habitatrichtlijn

Voor meer informatie over de evaluatie van de lokale staat van instandhouding (LSVI) op het niveau van het Brussels Gewest:

Het is niet mogelijk om de voorgestelde definities en methoden voor het biogeografische niveau rechtstreeks toe te passen om de lokale staat van instandhouding te evalueren. In overeenstemming met de Europese wetgeving bepaalt de Natuurordonnantie van het Brussels Gewest dat "(...) de Regering, rekening houdend met de best beschikbare wetenschappelijke kennis, de modaliteiten (kan) bepalen voor de beoordeling van de staat van instandhouding van de soorten en natuurlijke habitats (...)".

Het INBO heeft een evaluatiemethode ontwikkeld, die met name is gebaseerd op referentiedocumenten die op Europees niveau zijn opgesteld; deze methodologie werd toegepast in Vlaanderen enerzijds en in het Brussels Gewest anderzijds.

Criteria met referentiewaarden om de mate van verstoring, de kwaliteit en de structuur van habitats te bepalen.

Als eerste stap werden de milieukenmerken die overeenkomen met een goede staat van instandhouding van een bepaalde habitat vastgesteld aan de hand van talrijke parameters. Vervolgens werden criteria met referentiewaarden voor de vegetatie, de habitatstructuur en de verstoring van het milieu vastgelegd op basis van hun relevantie en haalbaarheid (praktisch, meetbaar, ondubbelzinnig enzovoort). Deze criteria waren gebaseerd op wetenschappelijke literatuur (met inbegrip van door de Europese Commissie opgestelde referentiedocumenten), de analyse van databanken en, indien nodig bij gebrek aan voldoende wetenschappelijke gegevens, op advies van deskundigen.

Naast de evaluatiedoelstelling is de bepaling van deze indicatoren en referentiewaarden een stap die ook de formulering van instandhoudingsdoelstellingen voor elk beschermd gebied en de vaststelling van de instandhoudingsmaatregelen die nodig zijn voor het herstel, de verbetering en het beheer van de habitats heeft ondersteund.

De evaluatie die in het Brussels Gewest wordt toegepast, is gebaseerd op parameters - omgezet in een of meerdere indicatoren - die voor elke habitat het volgende weergeven:

  • de eventuele verstoringen waaraan de habitat wordt blootgesteld (invasieve soorten, eutrofiëringOvermatige toevoer van voedingsstoffen in het water, met als gevolg een woekering van de vegetatie, zuurstofvermindering en onevenwicht van het ecosysteem., overbegrazing, verstruweling enz.),
  • de kwaliteit ervan (aantal en bedekking van de sleutelsoorten),
  • de structuur ervan (aantal vegetatielagen, groeiklassen, dood hout enz.)
  • de ruimtelijke samenhang (ecologische connectiviteit tussen habitatvlekken, oppervlakte van habitats) (parameter die onlangs in de analyse is opgenomen, gedeeltelijk beoordeeld in 2025).

Deze criteria zijn vastgesteld door het INBO. Voor elke indicator wordt de waargenomen waarde vergeleken met referentiewaarden, waarmee een score per indicator wordt bepaald.

Binnen het Brussels Gewest wordt de staat van instandhouding van de habitats van communautair en gewestelijk belang gecontroleerd op het niveau van elk van de drie speciale beschermingszones van het Natura 2000-netwerk.

De protocollen voor bemonstering, werk op het terrein en evaluatie werden van de ene tot de andere campagne geleidelijk verbeterd. Het hoofddoel is te komen tot een standaardisering van de steekproef- en evaluatiemethodologie om de gegevens onderling te kunnen vergelijken (tussen sites of tussen campagnes).

Selectie van de bemonsteringszones

De bemonsteringsmethode verschilt naargelang het gaat om een habitat met een groot of klein oppervlak.

Voor habitats met een groot oppervlak zorgt het gebruik van een raster van 50mx50m ervoor dat de bemonstering een maximale representatitiveit garandeert van elk habitattype uit een duizendtal rastercellen waarin deze habitats zich bevinden. Deze wijze van bemonstering is zo opgezet dat voor elke habitat een maximale representativiteit wordt gewaarborgd. Voor kleine habitats worden gelaagde willekeurige steekproeven genomen op meerdere honderden 'spots' (gebieden die overeenstemmen met de habitat) die vooraf door Leefmilieu Brussel ter beschikking werden gesteld. Dit gebeurt sinds de campagne van 2016. In 2025 werden 85 proefvlakken (grote habitats) en 29 vlekken (kleine habitats) bezocht (676 tijdens de monitoringperiode 2011-2025).

De selectie houdt ook rekening met de volgende elementen:

  • De bemonsterde gebieden mogen niet in tuinen, op wegen of andere infrastructuur of op landbouwgrond liggen;
  • Er wordt een bufferzone ingesteld rond wegen en andere infrastructuur om buitensporige externe verstoringen in het bemonsterde gebied te voorkomen;
  • Een deel van de geselecteerde punten moet al voordien zijn geïnventariseerd om een statistische vergelijking van de resultaten mogelijk te maken;
  • Het monster moet zorgen voor een goede spreiding van de bemonsteringszones over het grondgebied voor elk habitattype;
  • Wanneer een bemonsteringszone te veel wordt beïnvloed door menselijke ingrepen (pad, gazon, tuinplanten enz.) en op meer dan 50% van het oppervlak niet overeenkomt met de bestudeerde habitat, wordt deze zone niet in aanmerking genomen. Idem indien de zone volledig ontoegankelijk is;
  • In een park wordt het bemonsterde gebied geacht in overeenstemming te zijn met de te inventariseren habitat als het ten minste één sleutelsoort in de kruidlaag en één kenmerkende boomsoort in de boomlaag bevat.
  • Als de bemonsteringszone ongeschikt wordt bevonden, wordt die niet gemonitord en zo nodig vervangen door een nieuwe bemonsteringszone die ook willekeurig wordt gekozen.

De bemonsteringsmethode is in de loop der tijd geëvolueerd, met name om de trendanalyses te optimaliseren (nieuw bezoek aan proefvlakken). Sinds 2024 wordt elk proefvlak om de zes jaar opnieuw bezocht.

Werk op het terrein

Voor habitats met een groot oppervlak:

De habitats met een groot oppervlak komen uitsluitend overeen met de meest voorkomende boshabitats in het Brussels Gewest (bv. zuurminnende beukenbossen).

Binnen elke geselecteerde maas wordt de bemonstering uitgevoerd op het niveau van een vierkant van 256 m2 voor vegetatieopnames en op het niveau van een cirkel met een straal van 18 meter (d.w.z. 1.018 m2) voor structuuropnames. Dit vierkant en deze cirkel worden afgebakend volgens een nauwkeurig protocol. Er zijn aanvullende terreinprotocollen ontwikkeld, met name voor de navigatie naar het proefvlak, voor de controle van de geldigheid van de habitat, voor de permanente markering van het proefvlak (om het later te kunnen terugvinden) of nog voor de registratie van de bemonsteringstijd. Ook zijn de optimale periodes voor de uitvoering van het werk op het terrein vastgelegd. Deze terreinprotocollen verhogen de reproduceerbaarheid en de mogelijkheid om de resultaten binnen een meetcyclus en van de ene meetcyclus naar de andere te vergelijken.

Voor elke habitat werden de volgende structurele indicatoren geëvalueerd:

  • Boomgroeiklasse: aanwezigheid of afwezigheid van verschillende klassen, variërend van open ruimte tot zeer dikke stammen (meer dan 80 cm in diameter);
  • Aanwezigheid van dood hout (in% van het totale hout, volgens diameterklasse, hoeveelheid dik dood hout);
  • Boomsoorten aanwezig op bodemniveau, voor de indicator "aandeel van sleutelsoorten in de boomlaag" kan een specifiek apparaat (relascoop) worden gebruikt om het grondvlak van bomen (sleutelsoorten of niet) te schatten;
  • Bedekking vegetatielagen: totale bedekking van de moslaag, de kruidlaag (<1m), de struiklaag (1-7m) en de boomlaag (>7m).
  • De vegetatieopname omvat:
  • de soorten die in de bemonsterde zone aanwezig zijn (het zoeken wordt gestopt als er na 10 minuten zoeken geen nieuwe soort is gevonden);
  • een schatting van de dekking van de verschillende soorten die in de verschillende lagen aanwezig zijn;
  • andere specifieke indicatoren die nodig zijn voor de evaluatie van de habitat.

Voor habitats met een klein oppervlak:

Voor habitatvlakken kleiner dan 0,5 ha wordt de hele zone geïnventariseerd. Bij grotere zones wordt het geometrische zwaartepunt van het habitatvlak als uitgangspunt genomen om de structuur en de vegetatie in kaart te brengen. Net als bij habitats met een groot oppervlak worden specifieke protocollen gebruikt voor de navigatie naar de bemonsteringszone, voor de controle van de geldigheid van de habitat op het niveau van de steekproef en, indien nodig, de vervanging door een andere, de markering van de bemonsteringszone, de bemonsteringsdata enzovoort.

Voor bossen met een klein oppervlak wordt de structuur onderzocht volgens een protocol dat gelijkwaardig is aan dat voor bossen met een groot oppervlak (behalve dat er geen cirkel met een straal van 18 meter wordt gebruikt). De vegetatieopnames zijn eveneens vergelijkbaar.

Sommige protocollen (aantal getuigenbomen, tijdschema, type markering enz.) zijn geëvolueerd om rekening te houden met de opgedane ervaringen.

De resultaten van de monitoring worden voorgesteld voor de boshabitats enerzijds en voor de andere habitats anderzijds. We merken op dat sommige Natura 2000-habitats vanuit ecologisch oogpunt vrij heterogeen zijn. Als gevolg daarvan zijn sommige ervan onderverdeeld in meer relevante subtypes. Tevens valt op te merken dat bepaalde habitats niet worden gemonitord in het kader van dit monitoringproject, maar vanwege hun specifieke kenmerken apart worden gemonitord, namelijk habitat 3150 (aquatische habitat, waarvoor een boot nodig is) en habitat 7220 (kalksteenbronnen, waarvoor metingen van bryofyten enz. nodig zijn).

Beknopte beschrijving van de lokale staat van instandhouding van de boshabitats en open habitats

Uit de algemene analyse van de monitoringcampagnes (2011-2025) blijkt dat de situatie per habitattype verschilt. Niet alle onderzochte proefvlakken verkeren in een gunstige staat en deze situatie verschilt aanzienlijk van het ene habitattype tot het andere:

  • Boshabitats: deze habitats scoren over het algemeen goed op de variabelen met betrekking tot hun structuur, zoals het aantal vegetatielagen en het aantal groeiklassen. De belangrijkste problemen hebben betrekking op het aantal en de ruimtelijke bedekking van de sleutelsoorten in de kruidlaag.
  • Open habitats: de resultaten voor open habitats zoals graslanden en heidegebieden zijn iets minder gunstig. Bijna alle types, met uitzondering van heidegebieden en vochtige habitats (rietvelden en grote zeggenvegetaties), scoren onvoldoende voor de sleutelsoorten en dat voor zowel aantal als bedekking. Bovendien is verstruweling (of overwoekering door vegetatie) een wijdverspreid probleem in habitats zoals dotterbloemgraslanden en bosranden. Ook andere factoren blijven druk uitoefenen.

Goed om te weten

Sleutelsoorten zijn plant- of diersoorten die typisch zijn voor de habitat die wordt geëvalueerd. Ze fungeren als ecologische indicator. Hun aanwezigheid, overvloed en reproductiedynamiek weerspiegelen de goede werking van het onderzochte ecosysteemGeheel van de planten- en dierengemeenschappen in een territorium, beschouwd in hun wisselwerking met de milieufactoren..

Boshabitats vertonen een contrastrijk beeld

De resultaten in onderstaande tabel hebben betrekking op de volledige monitoringperiode (2011-2025).

De belangrijkste resultaten met betrekking tot de parameters in deze tabel kunnen als volgt worden samengevat:

  • Structuur: de meeste steekproefvlakken behalen zeer goede resultaten (vaak meer dan 70 tot 90% gunstige resultaten) voor de verticale structuur (aantal lagen) en de leeftijdsdiversiteit van de bomen (aantal groeiklassen).
  • Dood hout: er tekent zich een duidelijke positieve trend af. Hoewel dood hout met een grote diameter (>40 cm) in het verleden een gevoelig punt was, is het aandeel proefvlakken met voldoende dood hout tijdens de huidige monitoringperiode (2023-2028) aanzienlijk toegenomen.
  • Samenstelling van de vegetatie: dit blijft het belangrijkste knelpunt. Slechts een klein percentage van de steekproefvlakken (vaak <30%) voldoet aan de criteria, wat betreft zowel het aantal als de bedekking van sleutelsoorten in de kruidlaag.
  • Invasieve uitheemse soorten: de scores verschillen. Het type 91E0 veb (alluviaal bos, subtype gewone vogelkers en es) behaalt een relatief lage score van 39%, terwijl andere types, zoals 91E0 wvb (alluviaal bos, subtype witte wilg), een gunstige score van 100% behalen (er moet echter worden opgemerkt dat de steekproef voor dit habitattype klein is).

De sleutelsoorten van planten die kenmerkend zijn voor de verschillende boshabitats komen vaak voor - zo niet op het proefvlak zelf, dan toch vaak in de nabijheid ervan - maar hun bedekking in de kruidlaag is volgens de gehanteerde criteria meestal onvoldoende. Bovendien scoort voor de habitats van zuurminnende beukenbossen en voor meerdere types alluviale bossen minder dan 30% van de steekproefvlakken gunstig wat betreft het aantal sleutelsoorten.

De beperkte aanwezigheid van sleutelsoorten in de kruidlaag (in aantal en vooral abundantie) op de steekproefvlakken lijkt dan ook een van de belangrijkste obstakels te vormen om een gunstige staat van instandhouding van deze habitats te bereiken. Wanneer de schaal van de analyse wordt uitgebreid tot het hele bosgebied, zijn de sleutelsoorten echter ruimschoots aanwezig in de verschillende boshabitats. Dit betekent dat er een bijzonder goed potentieel voor kwalitatieve ontwikkeling is, maar dat vele sleutelsoorten relatief zeldzaam zijn en slechts een beperkt aantal sites met gunstige groeiomstandigheden vinden. Bovendien zijn de bezochte proefvlakken niet arm aan soorten, maar in de meeste gevallen zijn de soorten die kenmerkend zijn voor de bestudeerde habitats afwezig of ondervertegenwoordigd. Volgens de auteurs van de studie kan men zich hier afvragen of de voor de sleutelsoorten vastgestelde beoordelingscriteria niet te streng zijn voor het Brussels Gewest (en, bij uitbreiding, voor Vlaanderen waarvan ze zijn afgeleid).

Bij de steekproefcampagne van 2025 scoren boshabitats goed wat betreft de variatie in leeftijd van de bomen en structurele parameters zoals het aantal vegetatielagen en het aantal groeiklassen. Naast een moslaag, een kruidlaag, een struiklaag en een boomlaag vertonen deze habitats ook een boomlaag met verschillende hoogtes.

Wat betreft de verstoringsindicatoren presteren de bemonsterde habitats globaal gezien ook goed. De belangrijkste verstoringen hebben betrekking op de aanwezigheid van een aanzienlijk aandeel invasieve uitheemse soorten in oude zuurminnende eikenbossen (9190), waar onder meer Amerikaanse rode eik Quercus rubra, schijnacacia Robinia pseudoacacia en laurierkers Prunus laurocerasus enz.) voorkomen. Dit is ook het geval, zij het in mindere mate, in de alluviale bossen van elzen en essen (91E0 meso). De meest voorkomende uitheemse soorten zijn Amerikaanse rode eik, Amerikaanse vogelkers Prunus serotina en robinia. Momenteel lijkt de impact van uitheemse soorten echter voor de meeste habitats enigszins af te nemen dankzij een gerichter beheer.

In boshabitats van eiken en beuken, met of zonder boshyacint (9130 en 9160), vormen recreatieve activiteiten een zeer ernstig risico op bodemverdichting en verstoringen (vernietiging van flora, belemmering van kieming, versnippering enzovoort).

Voor meer informatie over de belangrijkste vaststellingen 2025 (monitoringperiode 2023-2028) afkomstig van de monitoring van de habitats, per type boshabitat:

  • Eiken- en beukenbos op zure grond (9120 - Zuurminnend beukenbos, ca. 1.224 ha in het Brussels Gewest): in 2025 werden 17 monitoringbezoeken afgelegd. Sleutelsoorten (of typische soorten) zoals pilzegge (Carex pilulifera) en valse salie (Teucrium scorodonia) zijn aanwezig maar hun bedekking blijft beperkt. De toename van dood hout (met een grote diameter) als gevolg van aangepast beheer is een positief punt.
  • Eiken- en beukenbossen met en zonder boshyacint (9130 - Beukenbos Asperulo-Fagetum - ca. 200 ha & 9160 Eiken-haagbeukenbos Carpinion-Betuli - ca. 251 ha): het onderscheid tussen deze 2 habitats wordt vaak bepaald door geografische factoren. In deze proefvlakken 9130 werd boshyacint (Hyacinthoides non-scripta) waargenomen in 10 van 18 gevallen. De druk door recreatief gebruik (bodemverdichting) vormt hier een bedreiging voor de kruidlaag.
  • Eiken- en berkenbos (9190 - Oude zuurminnende eikenbossen met zomereik, ca. 32 ha): de resultaten voor deze habitat zijn zorgwekkend, vooral op de Kauwberg. Er is een sterke dalende trend waarneembaar in het aantal sleutelsoorten. Op veel percelen komen invasieve uitheemse soorten voor, zoals Amerikaanse rode eik (Quercus rubra) en Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina). Uit de monitoring van 2025 is gebleken dat een groot aantal gebieden die als habitat 9190 in kaart zijn gebracht, in werkelijkheid van slechte kwaliteit zijn.
  • Alluviaal bos - Bronbos met essen (91E0 bron - alluviaal bos subtype elzen-essenbos Carex remota): heeft waardevolle soorten zoals paarbladig goudveil (Chrysosplenium oppositifolium) en reuzenpaardenstaart (Equisetum telmateia). De aanwezigheid van invasieve uitheemse soorten en het gebrek aan groot dood hout zijn aandachtspunten. Het tekort aan oude bomen (groeiklasse 7, zeer dikke stammen) is een probleem.
  • Alluviaal bos - Bos van wilde kers en es (91E0 veb - alluviaal bos subtype Elzen-essenbos met vogelkers): deze habitat laat een verbetering zien voor de bedekking met sleutelsoorten in vergelijking met de vorige periode, maar de aanwezigheid van invasieve uitheemse soorten blijft problematisch.
  • Alluviaal bos - Elzenbos met onderbegroeiing (91E0 eutr, alluviaal bos subtype eutroof elzen-essenbos): dit bostype heeft te kampen met een sterke inname door brandnetels en bramen, wat wijst op eutrofiëringOvermatige toevoer van voedingsstoffen in het water, met als gevolg een woekering van de vegetatie, zuurstofvermindering en onevenwicht van het ecosysteem.. Er is dus sprake van een sterke verruiging (bezetting door weinig gevarieerde vegetatie waarin zeer alledaagse, zogenaamde ruderale planten overheersen, die bij het beheer van natuurgebieden ongewenst zijn) en een geringe aanwezigheid van sleutelsoorten in de kruid- en boomlaag.
  • Alluviaal bos - Mesotroof elzen-essenbos (91E0 meso, alluviaal bos subtype mesotroof elzen-essenbos): aanwezigheid van uitheemse soorten.
  • Alluviaal bos - Overstromingsbos met wilgen (91E0 wbv, alluviaal bos subtype met witte wilgen): dit habitattype wordt beïnvloed door verstruweling (bodemverstoring als gevolg van menselijk ingrijpen), vertoont een zeer geringe bedekking met sleutelsoorten en wordt gekenmerkt door een sterke aanwezigheid van brandnetels en walstro. Deze evolutie zou in verband kunnen worden gebracht met een uitdroging van het milieu.

Open habitats staan onder grote druk

Open landschappen (graslanden, braakliggende terreinen, moerassen, rietvelden, heidegebied, bosranden enz.) herbergen een grote rijkdom aan fauna en flora en spelen een belangrijke rol bij de instandhouding van de biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora). (diversiteit aan microhabitats, reservaten voor gespecialiseerde soorten, functie als ecologische corridors enzovoort). Het is des te belangrijker om deze gebieden in een goede staat te behouden daar ze inmiddels zeer zeldzaam zijn geworden. Over het algemeen is de toestand ervan relatief slechter dan die van bosgebieden.

Meer informatie per habitattype is te vinden in het onderzoeksrapport (Antea 2025).

Samengevat zijn de volgende indicatoren het meest verontrustend (gemiddeld over de periode 2011-2025):

  • De bedekking met sleutelsoorten blijkt onvoldoende te zijn voor bijna alle gemonitorde types open habitats (alleen grote zeggenvegetaties HIR mc - vochtige vegetatieformaties gedomineerd door Carex - en rietvelden HIR mr behalen een iets betere score). Hetzelfde geldt voor het aantal sleutelsoorten (alleen vochtige voedselrijke ruigten - formaties van hoge kruidachtige planten - 6430 hf en droge heide 4030 behalen redelijke scores).
    • Verstruweling en eutrofiëringOvermatige toevoer van voedingsstoffen in het water, met als gevolg een woekering van de vegetatie, zuurstofvermindering en onevenwicht van het ecosysteem. vormen de belangrijkste verstoringen. Meer bepaald dotterbloemgraslanden (HIR hc) en zilverschoongraslanden (HIR zil) behalen slechte resultaten voor verstruweling, maar vochtige voedselrijke ruigten (6430 hf) en rietvelden (HIR mr) doen het niet beter.
    • Verbossing vormt een ernstig probleem voor gewone struisgraslanden (HIR ha) en droge heide (4030)
    • De overgroei door grassen ten koste van bloeiende planten was vroeger een groot probleem in schrale hooilanden (6510_hu) maar lijkt momenteel de goede kant op te gaan dankzij aangepast beheer.

De verstoringen (invasieve uitheemse soorten, verstruweling, overwoekering, eutrofiëring, ruderalisatie, intensief gebruik, verbossing) waaraan talrijke open natuurgebieden in Brussel worden blootgesteld, vormen een ernstige bedreiging voor de kwaliteit van de Brusselse natuur.

Goed om te weten

EutrofiëringOvermatige toevoer van voedingsstoffen in het water, met als gevolg een woekering van de vegetatie, zuurstofvermindering en onevenwicht van het ecosysteem. is een proces waarbij nutriënten (stikstof en fosfor) zich in overmatige hoeveelheden ophopen in een natuurlijke omgeving, zowel in het water als op het land. Dit fenomeen van verrijking met biologisch beschikbare nutriënten komt van nature op kleine schaal voor in bepaalde milieus; wanneer het echter door menselijke activiteiten wordt versterkt en zich op buitensporige wijze manifesteert in milieus die aanvankelijk arm aan nutriënten waren, leidt dit tot een ecologische verstoring van deze milieus en vormt het een bedreiging voor hun biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora).. In landhabitats bevordert overmatige eutrofiëring de groei van bepaalde soorten, zoals brandnetels of bepaalde snelgroeiende grassen die de voorkeur geven aan voedselrijke milieus (nitrofiele soorten) en een sterk kolonisatievermogen hebben. Hun ontwikkeling belemmert die van andere soorten (kleine, langzaam groeiende of aan armere bodems aangepaste soorten), met name door hen licht maar soms ook ruimte te ontnemen of door de bodemomstandigheden te veranderen via een opeenhoping van strooisel. Dit leidt tot een afname van de aanwezige soorten (en, op grotere schaal, tot een homogenisering van de habitats) en, bij gebrek aan adequaat beheer, een verstruweling en een evolutie naar meer beboste stadia.

Droge en natte atmosferische neerslag vormen een belangrijke bron van nutriënten (stikstofoxiden die onder meer door het wegverkeer en verwarming worden uitgestoten, ammoniak die voornamelijk door de landbouw wordt uitgestoten, fijnstof en stikstofverbindingen enzovoort). Ook andere bronnen, die vooral in stedelijke gebieden voorkomen, dragen bij aan de eutrofiëring van natuurlijke habitats en groene ruimten: afstromend water van ondoorlaatbare oppervlakken (rijk aan organische stoffen, nitraten, fosfaten), dierlijke uitwerpselen (honden, vogels, paarden in bosgebieden aan de rand van de stad enz.), het gebruik van meststoffen, compostHet natuurlijk proces waarbij organisch materiaal onder gecontroleerde omstandigheden door levende organismen wordt omgezet in humus en voedingsstoffen voor de bodem en zijn bewoners. of as, evenals het onvoldoende afvoeren van maaisel na het maaien. In stedelijke gebieden is het moeilijk om de stikstoftoevoer bij de bron aan te pakken.

In het kader van ecologisch beheer is het belangrijk om de bronnen van eutrofiëring voor de verschillende beheerde sites in kaart te brengen om zo, voor zover mogelijk, een passende oplossing te bieden voor de overmatige toevoer van nutriënten. Voor stedelijke graslanden is het van essentieel belang om de verrijking met nutriënten te beperken en de geproduceerde biomassaGeheel van planten en dieren, alsook het daarmee gepaard gaande organische afval. De plantaardige biomassa komt uit de fotosynthese voort en is een bron van hernieuwbare energie. af te voeren, met name door middel van maaien waarbij het maaisel wordt afgevoerd. Er kunnen ook andere maatregelen worden genomen, zoals aanpassing van de maaifrequentie, aanleg van bufferzones om afvloeiing te beperken of nog vermindering van externe toevoer (uitwerpselen, meststoffen enzovoort).

Voor meer informatie over de belangrijkste vaststellingen 2025 (monitoringperiode 2023-2028) afkomstig van de monitoring van de habitats, per type open habitat:

•           Voedselrijke ruigten subtype bosranden (6430 bz): deze formaties komen voor op het grensvlak tussen een gesloten (bos) en een open milieu (vaak grasland). Uit de monitoring van deze habitats blijkt dat er slechts een zeer beperkt aantal sleutelsoorten voorkomt en dat er vaak sprake is van overgroei door grasachtige plantenPlanten die de soepele en zachte consistentie van gras hebben (in tegenstelling tot houtig of scariosus). en struikgewas. Om de kwaliteit van deze bosranden te behouden, en met name om een geleidelijke overgang tussen grasland en bos te waarborgen, wordt aanbevolen om struiken en heesters op (zeer) lage hoogte te beheren door middel van snoeien (terugsnoeien, afsnijden) en dit in rotatie (per sectie) uit te voeren, evenals het maaien van de grasachtige vegetatie, eveneens in rotatie over meerdere jaren.

•           Droge heide (4030): droge heide bestaat uit formaties van altijdgroene dwergstruiken, gedomineerd door struikhei (Calluna vulgaris). De meeste percelen in het Brussels Gewest zijn klein en liggen verscholen in het bos, waardoor verbossing en verbraming zeer snel vorderen. In het Zoniënwoud is de droge heide een overblijfsel van een vroegere habitat, waarvan de oppervlakte beperkt is tot enkele plaatsen. In deze context van het Zoniënwoud wordt dit type dan ook meer beschouwd als een structureel element van zuurminnende boshabitats. Het speelt een belangrijke en effectieve rol als habitat voor soorten van Europees en gewestelijk belang zoals vleermuizen, hazelworm (Anguis fragilis), levendbarende hagedis (Lacerta vivipara) enzovoort. De meeste bemonsteringspunten vertonen enkele tekortkomingen. Ofwel is de habitat afwezig en is er eerder sprake van een beboste situatie, ofwel is de habitat volledig gedegradeerd. Deskundigen raden aan om voor elk stuk habitat versnelde en op maat gemaakte herstelmaatregelen te nemen (afgraven, i.e. verwijdering van de humuslaag om de organische laag bloot te leggen waarin de zaadbank zich bevindt, maatregelen om te voorkomen dat het gebied dichtgroeit, de natuurlijke verbossing ervan en de woekering van varens).

•           Schraal hooiland subtype matig droog tot vochtig (6510 hu): dit Europese habitattype komt overeen met glanshaverhooilanden (Arrhenatherum elatius, grassen). Het vormt een overvloedige verschijning wat betreft bloemen, met inzonderheid composieten (margrieten, centaurie enzovoort). Er bestaan talrijke varianten van deze habitat, afhankelijk van de kenmerken van de standplaatsHet type plaats waar de milieufactoren zodanig zijn dat een bepaalde plantensoort daar verwacht kan worden. (bodem, afwatering enzovoort). Deze habitat komt meer bepaald voor in het Zoniënwoud (vallei van de Verdronken Kinderen, Roodklooster enzovoort). De resultaten van de monitoring van deze habitats in het Brussels Gewest zijn volgens de LSVI-criteria over het algemeen zeer matig, en voor de sleutelsoorten zelfs ronduit slecht. Bij gebrek aan onderhoud raakt het gebied overwoekerd, terwijl te intensief maaien de soortenrijkdom schaadt. Bij grasrijke weiden is het raadzaam om vroeger te maaien, minstens twee keer per jaar, en gerichte maatregelen te nemen tegen eutrofiëringOvermatige toevoer van voedingsstoffen in het water, met als gevolg een woekering van de vegetatie, zuurstofvermindering en onevenwicht van het ecosysteem. en verstruweling. Er moet worden opgemerkt dat de overgroei door grassen ten koste van bloeiende planten, wat vroeger een groot probleem vormde in deze graslanden, momenteel de goede kant op lijkt te gaan dankzij aangepast beheer. Bij types die al veel bloemen hebben, moet meer aandacht worden besteed aan de keuze van een geschikte maaidatum; daarbij moet rekening worden gehouden met de zaadvorming van de aanwezige (sleutel)soorten.

•           Kamgrasgraslanden (HIR kam): deze habitat bestaat uit blijvende graslanden die worden begraasd op relatief vruchtbare bodems. Ze komen meer bepaald voor in het Terkamerenbos, Roodklooster, in het Tournay-Solvay-park en ook in de Molenbeekvallei. Ze hebben ernstig te lijden onder eutrofiëring, ruderalisatie en soms een beheer dat gericht is op recreatief graslandgebruik.

•           Dotterbloemgraslanden (HIR hc): dotterbloemgraslanden zijn typisch vochtige maaiweiden. In het Brussels Gewest scoort dit type grasland - dat vooral voorkomt in de vochtige gebieden van de Woluwe- en de Molenbeekvallei - ook zeer slecht op het vlak van eutrofiëring en moet het met name worden beheerd door het maaien te optimaliseren.

•           Struisgrasgraslanden (HIR ha): dit zijn typische weiden op relatief arme, zure bodems. Deze relicthabitat, die in het Brussels Gewest slechts een zeer kleine oppervlakte beslaat, kampt met een tekort aan sleutelsoorten en met verstruweling. Afhankelijk van de situatie kunnen deze graslanden worden beheerd door laat te maaien (nadat de sleutelsoorten zaad hebben gevormd) en het maaisel af te voeren, of door extensieve begrazing.

•           Zilverschoongraslanden (HIR zil): dit type weide bestaat uit vegetatie die kenmerkend is voor plekken die intensief worden betreden en langdurig worden blootgesteld aan een hoog grondwaterpeil of overstromingen in de winter. Tijdens de rest van het jaar is de grond over het algemeen veel droger en kan het vee er grazen. Deze habitat stelt ecologisch gezien geen hoge eisen, maar gezien de beperkte oppervlakte ervan in het Brussels Gewest kunnen er snel problemen ontstaan wat betreft het aantal en de bedekking van sleutelsoorten.

•           Voedselrijke ruigten subtype vochtig tot nat (6430 hf): deze natte ruigten zijn formaties van hoge grasachtige planten op vochtige tot zeer vochtige, voedselrijke alluviale bodems. Verstruweling en het gebrek aan sleutelsoorten vormen de belangrijkste problemen met betrekking tot de ecologische kwaliteit van deze gebieden. Het Zoniënwoud biedt goede mogelijkheden voor de ontwikkeling van dit type habitat.

•           Rietvelden (HIR mr) & Grote zeggenvegetaties (HIR mc): dit zijn habitats die afhankelijk zijn van het grondwater. Rietvelden omvatten verschillende soorten vegetatie, afhankelijk van de aanwezige soorten, maar vooral van de overvloed van de paar soorten die het geheel structureren. Dit zijn vaak riet (Phragmites australis) en grote lisdodde (Typha latifolia). Rietvelden hebben een belangrijke functie als rust- en broedgebied voor verschillende zeldzame soorten in het gewest, zoals de bosrietzanger en de kleine karekiet. Grote zeggenvegetaties zijn formaties waarin een of meerdere soorten zegge de boventoon voeren en die zich achter de rietvelden bevinden. Deze habitats verkeren in een relatief gunstige staat van instandhouding, maar er moet wel aandacht worden besteed aan het fenomeen van verstruweling. Een efficiënter beheer van het maaien kan hier een oplossing voor bieden.

Herbezoek aan steekproefvlakken: eerste bevindingen

Voor de meeste gemonitorde habitats is de tijdreeks nog te beperkt om al daadwerkelijk trends te kunnen vaststellen. Dit geldt met name voor de habitats van gewestelijk belang die pas later in het monitoringprogramma zijn opgenomen en waarvoor een vergelijking met eerdere monitoringperiodes voorlopig niet mogelijk is.

In deze fase van de monitoring komen echter al enkele bevindingen naar voren die aandacht verdienen. Wat betreft de positieve signalen:

  • Voor de meest voorkomende boshabitats (zuurminnende beukenbossen en beukenbossen Asperulo-Fagetum) is er een duidelijke verbetering waarneembaar wat betreft de hoeveelheden dood hout. Tijdens de huidige monitoringperiode (2023-2028) is het aandeel van steekproefvlakken met voldoende groot dood hout aanzienlijk toegenomen ten opzichte van de vorige periodes. Deze evolutie wordt toegeschreven aan een aangepast beheer waarbij meer dood hout in het bos wordt achtergelaten; dit beleid moet worden voortgezet. Ook de structurele diversiteit verbetert aanzienlijk.
  • Er is een dalende trend waarneembaar wat betreft de aanwezigheid van invasieve uitheemse soorten in meerdere boshabitats (vergelijking van monitoringperiode 3 met periode 2). Dat is echter niet het geval in de oude zuurminnende eikenbossen.

Naast deze positieve trends zijn er ook enkele trends die zorgwekkender zijn of bepaalde negatieve signalen:

  • Voor zowel bossen als open habitats blijven het aantal en de bedekking van sleutelsoorten het zwakste onderdeel bij de beoordeling van de lokale staat van instandhouding. Wat betreft de oude zuurminnende eikenbossen lijkt zich bovendien een dalende trend af te tekenen in het aantal sleutelsoorten met een bedekking van meer dan 10%.
  • Bepaalde habitats, en met name de beukenbossen Asperulo-Fagetum (met name aanwezig in het Terkamerenbos) staan nog steeds onder hoge recreatieve druk, wat een belangrijke factor van verslechtering is. Gezien deze bevindingen bevelen de auteurs aan om het beleid van zonering en kanalisering van recreatieve activiteiten voort te zetten, waardoor met name de sleutelsoorten en de structurele diversiteit van boshabitats kunnen worden beschermd.
  • Het monitoringsysteem vestigt ook de aandacht op bepaalde tendensen naar eutrofiëringOvermatige toevoer van voedingsstoffen in het water, met als gevolg een woekering van de vegetatie, zuurstofvermindering en onevenwicht van het ecosysteem. en verstruweling in sommige open habitats zoals dotterbloemgraslanden, kamgrasgraslanden en, gedeeltelijk, rietvelden. De uitdroging van de bodem en grotere schommelingen in het grondwaterpeil kunnen eveneens bijdragen aan de ecologische achteruitgang van de vegetatie die aan vochtige habitats is gebonden. Een monitoring van deze hydrologische factoren wordt dan ook aanbevolen.
  • Voor de bosranden blijft de mantelzoom-gradiënt vervagen (verstruweling, ruderalisatie).

Om te downloaden

Factsheets

  • Natuurlijke habitats in de Brusselse groengebieden, 2012 (.pdf)
  • Locaal staat van instandhouding voor habitat- en vogelrichtlijnsoorten binnen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2018  (.pdf)

Fiches van de Staat van het Leefmilieu

  • Semi-natuurlijke ruimten en beschermde groene ruimten, 2026
  • Lokale staat van instandhouding voor habitat- en vogelrichtlijnsoorten binnen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2018
  • Natuurlijke habitats in de Brusselse groengebieden, 2012

Andere publicaties van Leefmilieu Brussel 

  • Rapport 2024 over de staat van de natuur in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
  • Kaart « Natura 2000 habitats »
  • Kaart  “ Natuurgebieden “

Studies en rapporten

  • ANTEA GROUP 2019 « Opvolging van de lokale staat van instandhouding van de habitattypes van communautair en gewestelijk belang in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest - Gegevensverzameling 2019 », studie uitgevoerd in opdracht van Leefmilieu Brussel (.pdf)
  • ANTEA GROUP 2026. « Opvolging van de lokale staat van instandhouding van de habitattypes van communautair en gewestelijk belang in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest - Gegevensverzameling 2025 studie uitgevoerd in opdracht van Leefmilieu Brussel (.pdf)
  • BOSCH H., HOFFMANN M., VAN DEN BERGH E., VANDEVOORDE B., PROVOOST S. 2009. “Criteria voor de beoordeling van de lokale staat van instandhouding van de Natura 2000-habitattypen. Versie 2.0”, rapporten van het Instituut voor natuur- en Bosonderzoek 2009 (46) , INBO, Brussel. (.pdf)
  • BRUXELLES ENVIRONNEMENT (VANWIJNSBERGHE S., REINBOLD G., VAES F.,  ENGELBEEN M., VAN DER WIJDEN B., BECK O., ROTSAERT G., DO U.) 2019. « Beheerplan voor het Brussels gedeelte van het Zoniënwoud, Boek I – Plaatsbeschrijving », Brussel. (.pdf)
  • DE BIE E., WOUTERS J., OOSTERLYNCK P., DE SAEGER S., DENYS L., VANDEKERKHOVE K., THOMAES A., DE KEERSMAEKER L., VANDENBORRE J. & PAELINCKX D. 2018. “Beoordelingskader voor ‘regionaal belangrijke biotopen’ (rbb) en andere natuurstreefbeelden”, eindrapport, Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 2018, Brussel. (.pdf)
  • TJOLLYN F., BOSCH H.,  DEMOLDERT H., DE SAEGER S., LEYSSEN A., THOMAES A., WOUTERS J., PAELINCKX D. 2009. “Ontwikkeling van criteria voor de beoordeling van de lokale staat van instandhouding van de Natura 2000 habitattypen. versie 2.0 ”, rapport final, Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 2018, Brussel. 

Plannen en programma‘s

  • Beheerplan voor het Brussels gedeelte van het Zoniënwoud, Boek I – Plaatsbeschrijving, 2019 (.pdf)
  • Beheerplan voor het Brussels gedeelte van het Zoniënwoud, Boek II - Beheerdoelstellingen en – maatregelen, 2019 (.pdf)
  • Beheerplan voor het Brussels gedeelte van het Zoniënwoud, Boek III - Beheerplannen voor de archeologische sites, natuurreservaten en bosreservaten, 2019 (.pdf)
  • Gewestelijk Natuurplan 2016-2020 voor het Brussels Gewest, 2016 (.pdf)
     

Lokale staat van instandhouding van de soorten opgenomen in de "Habitatrichtlijn" en "Vogelrichtlijn"

Focus - Actualisering : januari 2018

Onlangs werd een evaluatie op Brusselse schaal gemaakt van de staat van instandhouding van 12 door de Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn beschermde diersoorten. Op basis van de beschikbare observatiegegevens werd de staat van instandhouding voor 7 soorten gunstig bevonden. Het betreft 5 vogelsoorten (wespendief, zwarte specht, middelste bonte specht, slechtvalk en ijsvogel) en 2 insectensoorten (vliegend hert en teunisbloempijlstaart). Voor één vissoort (bittervoorn) werd de staat van instandhouding ongunstig bevonden voor de populaties in de Zenne en het Kanaal, maar gunstig voor de populaties in de Woluwe (waterloop en vijvers).

Een instrument voor de evaluatie op Brusselse schaal van de staat van instandhouding van de door de Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn beschermde soorten

Volgens de Habitatrichtlijn (92/43/EG) en de Vogelrichtlijn (2009/147/EG) moeten de lidstaten regelmatig de staat van instandhouding en de tendensen evalueren voor bepaalde soorten die als bedreigd, kwetsbaar of zeldzaam worden beschouwd of die in zeer specifieke milieus leven.
In dit kader ontwikkelt Leefmilieu Brussel een methodologie voor de evaluatie van de lokale staat van instandhouding, op Brusselse schaal, van de door de twee richtlijnen bedoelde soorten die op het grondgebied van het Gewest aanwezig zijn (met uitzondering van de vleermuizen, die het voorwerp van een specifieke follow-up uitmaken). Dit project beantwoordt aande behoefte om over een instrument te beschikken dat als basis kan worden gebruikt om samen met de andere betrokken gewesten en staten de staat van instandhouding van deze soorten te bepalen op de schaal van de Atlantische biogeografische zone (voor de andere soorten dan vogels) – waarvan het Brussels Gewest deel uitmaakt – of van België (voor de vogels) en zo aan de door de richtlijnen opgelegde meldingsplicht te voldoen. De methodologie is gebaseerd op het voor Vlaanderen opgestelde evaluatiekader, behalve voor 2 soorten (muurhagedis en teunisbloempijlstaart) waarvoor dit kader nog niet bestond.
De lokale staat van instandhouding van een soort komt overeen met de staat van instandhouding op het niveau van een populatie of van de habitat van individuen met een wisselwerking op lokaal niveau. De gebruikte evaluatiecriteria zijn de toestand van de populatie (dichtheid van de populatie, aanwezigheid van jonge dieren enz.) en de kwaliteit van de habitat. Deze criteria worden concreet geëvalueerd met behulp van meetbare indicatoren die van soort tot soort verschillen. Anders dan in de evaluaties op het biogeografische niveau of dat van de lidstaat, worden het criterium van de evolutie van de verspreidingszones en de tendensen hier niet in aanmerking genomen (deze elementen zijn op lokale schaal niet relevant).
Elke indicator krijgt een evaluatie (gunstig/ongunstig) door de beschikbare observatiegegevens te vergelijken met uit wetenschappelijke studies afkomstige referentiewaarden. Bij onvoldoende gegevens, wordt de indicator beoordeeld op basis van het oordeel van experts, of wordt hij als 'onbekende situatie' beschouwd. Volgens de door de Europese Commissie ontwikkelde methodologie is de globale evaluatie in principe alleen positief als alle indicatoren gunstig zijn. Maar omdat deze benadering weinig genuanceerd en informatief is, heeft men ze in enkele gevallen enigszins aangepast. De staat van instandhouding wordt daarenboven als onbekend beoordeeld wanneer alle indicatoren voor de evaluatie van het criterium 'populatie' of het criterium 'kwaliteit van de habitat' als onbekend worden beschouwd.

Voor 7 van de 12 geëvalueerde soorten werd de staat van instandhouding als gunstig beoordeeld.

De volgende tabel geeft een samenvatting van de resultaten van de beoordeling van de lokale staat van instandhouding voor 12 in de Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn bedoelde soorten. Hij geeft ook een beoordeling van het relatieve belang, uit ecologisch oogpunt, van de Brusselse populaties tegenover de populaties die aanwezig zijn in het Belgische deel van de Atlantische biogeografische regio (door de Habitatrichtlijn bedoelde soorten) of de in België (door de Vogelrichtlijn bedoelde soorten).

see1516_illu_tab1_nl

De lokale staat van instandhouding is gunstig voor 7 soorten, namelijk:

  • 5 vogels: wespendief, zwarte specht en middelste bonte specht (aanwezig in het Zoniënwoud), slechtvalk en ijsvogel (aanwezig op verschillende sites);
  • 1 vlinder: teunisbloempijlstaart (aanwezig op het volledig grondgebied);
  • 1 kever: vliegend hert (populaties aanwezig in 2 gemeenten, met een gunstige status voor de populaties van Watermaal-Bosvoorde en een bij gebrek aan gegevens onbekende status voor de populaties van Ukkel).

Voor 1 soort, de bittervoorn (een vis) is de lokale staat van instandhouding alleen gunstig voor de populaties van de Woluwe en de vijvers. Hij is ongunstig voor de populaties van de Zenne en het Kanaal.
De lokale staat van instandhouding is ongunstig voor 2 vogelsoorten: de nachtzwaluw en de grote zilverreiger. Tot slot zijn voor de populaties muurhagedissen (site te Haren) en nauwe korfslakken (een mollusk die in Sint-Lambrechts-Woluwe, Hof Ter Musschen, voorkomt) de gegevens ontoereikend om hun staat van instandhouding te beoordelen.
Algemeen kunnen we stellen dat soorten die het in het BHG relatief goed doen, vooral cultuurvolgers zijn (soorten die verband houden met de mens en zijn activiteit) met een voorkeur voor een stedelijke omgeving evenals soorten van grote, oude bosgebieden die in het Zoniënwoud een geschikte biotoopNatuurlijke omgeving waarin een plant of dier kan leven en zich kan voortplanten. Een biotoop is de kleinst mogelijke geografische onderverdeling van de habitat. vinden.
Men kan uit de evaluatie afleiden dat de Brusselse populaties van de slechtvalk en het vliegend hert respectievelijk ongeveer 15% en 20% van de populaties in de Belgische Atlantische regio vertegenwoordigen. Ze zijn in dat opzicht buitengewoon belangrijk. Daarnaast is de Brusselse populatie van de nauwe korfslak belangrijk voor de Belgische Atlantische regio vanwege de ligging, want een verlies van deze populatie zou een inkrimping van het areaal van deze soort betekenen.
Het moet echter vermeld dat de beschikbare gegevens geen uitspraak over bepaalde evaluatiecriteria mogelijk maken. De hierboven voorstelde resultaten moeten dus met de nodige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd.

Om te downloaden

Factsheets

  • n°18. Lokale staat van instandhouding voor habitat- en vogelrichtlijnsoorten binnen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest  (.pdf)
  • n°2. Vogels (.pdf)
  • n°8. Vissen (.pdf)
  • n° 10. Natuurlijke habitats in de Brusselse groengebieden (.pdf)

Thema “Grondgebruik en landschappen in Brussel”

  • n°14. Semi-natuurlijke ruimten en groene ruimten die genieten van een beschermingsstatuut (.pdf)

Fiches van de Staat van het Leefmilieu

  • Focus : Het Vliegend hert, een beschermde Europese soort (editie 2015)
  • Focus: Natuurlijke habitats in de Brusselse groene ruimten (editie 2007-2010)

Andere publicaties van Leefmilieu Brussel

  • Rapport over de staat van de natuur in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2012 (.pdf)

Studies en rapporten

  • BELGIE 2013. «National summary for 2008-2012 for Article 12, Belgium », Belgische rapportering in verband met Vogels  (79/409/EEC) en Habitat richtlijnen (92/43/EEC), 23 p. (.pdf) (enkel in het Engels) 
  • LOMMELEN E., ADRIAENS D., POLLET M. 2016. “Lokale staat van instandhouding voor habitat- en vogelrichtlijnsoorten binnen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest”, studie uitgevoerd door INBO (lnstituut voor natuur- en bosonderzoek) in opdracht van Leefmilieu Brussel (INBO.R.2016.11510159), 74 p. (.pdf)  
  • WEISERBS A. 2013. « De status van Natura 2000 vogelsoorten in het Brussels Hoofdstedelik Gewest – Brussels vogelnieuw n°4», studie uitgevoerd door Natagora Aves in opdracht van Leefmilieu Brussel, 7 p. (.pdf) 

Plannen en programma‘s

  • Gewestelijk Natuurplan 2016-2020 voor het Brussels Gewest, 2016 (.pdf) 
  • Biodiversiteit 2020 – Actualisering van de Belgische Nationale Strategie, 2013 (.pdf)

Nuttige links

  • European Environment Agency  -  Explore nature reporting data

Burgerwetenschap: inzameling van gegevens over de Brusselse biodiversiteit

Indicator - Bijgewerkt: november 2024

Er zijn steeds meer burgerwetenschappelijke initiatieven die het verzamelen van milieugegevens door het grote publiek aanmoedigen. Vandaag de dag leveren deze initiatieven vaak een waardevolle bijdrage aan de ontwikkeling van kennis over de wilde soorten die op een site aanwezig zijn. Afhankelijk van het project kunnen de doelstellingen ook een meer of minder ontwikkeld educatief aspect bevatten.

De website waarnemingen.be is een portaalsite waarop iedereen, zowel ervaren natuurkenners als amateurs, regelmatig of af en toe hun waarnemingen van dier-, plant- en mycologische soorten in België kunnen registreren. In november 2024 bevatte de databank meer dan 1.900.000 waarnemingen van 6.640 soorten in het Brussels Gewest.

Burgerwetenschap draagt bij aan kennis over lokale biodiversiteit ... maar dat niet alleen

Deelname van het publiek aan het verzamelen van observatiegegevens over fauna, flora en paddenstoelen wordt steeds gebruikelijker. Deze kan de meest uiteenlopende vormen aannemen, afhankelijk van wie het initiatief neemt (academici en/of natuurverenigingen, openbare instellingen, burgergroepen ...), de doelstellingen die worden nagestreefd (wetenschappelijk onderzoek, inventarisatie, sensibilisering, educatie, argumenten ter verdediging van een groene ruimteDe groene ruimtes omvatten particuliere tuinen en domeinen, openbare parken en bossen, groene zones langs spoor- en andere wegen, braakland, recreatiegebieden en begraafplaatsen. ...), de schaal van het project of de middelen die ingezet worden. De laatste jaren is de ontwikkeling van burgerwetenschap geholpen door de komst van technologische innovaties zoals GPS, apps en websites die het gemakkelijker maken om gegevens te delen, soorten te identificeren of foto’s te delen ... Ze brengen vaak onderzoeks- of natuurprofessionals en burgers of verenigingen samen.

Soorteninventarisaties die worden uitgevoerd als onderdeel van projecten voor burgerwetenschap dragen rechtstreeks bij aan het verbeteren van de kennis over lokale biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora).. Deze projecten maken het overigens ook mogelijk om informatieve en sensibiliserende activiteiten over stedelijke biodiversiteit te organiseren. Een groter publiek bewustzijn zal waarschijnlijk veel positieve gevolgen hebben, vooral op het vlak van respect voor groene ruimten en biodiversiteit, een meer algemene belangstelling voor milieukwesties, onderwijs over de levende wereld – met name bij kinderen – en actieve betrokkenheid bij milieuprojecten. Programma’s voor burgerwetenschap kunnen ook helpen om burgers en de wereld van de wetenschap dichter bij elkaar te brengen. Bovendien heeft contact met de natuur grote fysieke en psychologische voordelen. 

Initiatieven op het vlak van burgerwetenschap gaan meestal gepaard met opleidingen of gidsen om de betrouwbaarheid van de gegevens te verbeteren. In wetenschappelijke projecten worden er vaak valideringsprocedures opgenomen.

In het Brussels Gewest, net als elders, zijn er steeds meer burgerwetenschapsprojecten. Ze bestrijken een breed scala aan onderwerpen, van biodiversiteit tot luchtvervuiling, waterbeheer en de plaats van vrouwen in de openbare ruimte.  

In deze focus worden een aantal projecten voorgesteld die gebruik maken van burgerwetenschap om de kennis over biodiversiteit in Brussel te verbeteren: mussengroepen, een atlas en een portaal voor het coderen van natuurwaarnemingen. De lessen die uit dit portaal werden getrokken, worden vervolgens in meer detail gepresenteerd.
Een burgerproject brengt de ‘overlevingsplekjes’ van huismussen in kaart

De eerste burgermussengroep werd in 2016 opgericht in de gemeente Sint-Gillis met als doel de mussen terug te brengen naar het Moricharplein, waar ze waren verdwenen. Sindsdien zijn er 15 mussengroepen opgericht in evenveel Brusselse gemeenten. Een van de acties van de vrijwilligers is het lokaliseren van de ‘overlevingsplekjes’ (kleine kolonies) van huismussen. Aangezien mussenkolonies ontstaan door uitbreiding, maakt deze kennis het mogelijk om acties geografisch te richten. Sinds 2020 zijn de overlevingskringen geografisch gelokaliseerd in zes Brusselse gemeenten. Het blijkt dat het aantal overlevingskringen erg ongelijk verdeeld is over de wijken.

Voor meer informatie, zie de website ‘Mussen en biodiversiteit’.

Vrijwillige ornithologen en botanici helpen bij het maken van de atlassen

Het doel van de fauna-, flora- en paddenstoelenatlassen is om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen van een groep soorten (amfibieën en reptielen, vogels, planten, zoogdieren ...). Gezien de omvang van het werk in het veld, worden de atlassen over een lange periode geproduceerd (ongeveer elke 15-20 jaar) en zijn ze afhankelijk van het onmisbare werk van vele vrijwilligers. Twee atlassen worden momenteel opgesteld:

  • de atlas 2022-2025 van de broedvogels en wintervogels in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (initiatief van Leefmilieu Brussel, dienstverlener: ornithologisch centrum Aves van Natagora in samenwerking met Natuurpunt) ;
  • de floristische atlas van Brussel 2024-2027 (Initiatief van Leefmilieu Brussel, dienstverlener: Natagora in samenwerking met Natuurpunt).

Om deze atlassen tot stand te brengen wordt er een beroep gedaan op de gemeenschap van vrijwillige ornithologen en botanici. Concreet houdt dat in dat elke vrijwilliger verantwoordelijk is voor de inventarisatie van een of meerdere ‘atlasvierkanten’ (1 km*1 km), volgens een nauwkeurig protocol dat wordt bepaald door de dienstverleners die verantwoordelijk zijn voor de organisatie en uitvoering van het project.

Voor meer informatie, zie de websites ‘Vogelatlas - Brussel’ en ‘FloraBru, le grand recensement des plantes sauvages à Bruxelles’.

Burgerwetenschap helpt bij het monitoren van invasieve uitheemse soorten

Vroegtijdige opsporing en snelle reactie op de aanwezigheid van invasieve uitheemse soorten zijn essentieel voor een effectief beheer.  Daartoe is een waarschuwingsinstrument ontwikkeld dat de beschikbare gegevens uit verschillende bronnen centraliseert. Deze gegevens zijn afkomstig van officiële monitoringprogramma's en wetenschappelijke projecten, maar ook van instrumenten zoals het waarnemingen.be-internetplatform (zie hieronder), waar burgers hun waarnemingen van flora en fauna kunnen invoeren. Het “Life-Riparias”-project, dat tot doel heeft het beheer van bepaalde invasieve uitheemse soorten in België te optimaliseren, steunt in het bijzonder op participatieve wetenschap om invasieve uitheemse rivierkreeften en waterplanten te monitoren. Burgerparticipatie blijkt van onschatbare waarde te zijn bij het identificeren van de betreffende locaties.

In 2024 hebben meer dan 4.000 personen waarnemingen met betrekking tot het Brussels Gewest ingevoerd op waarnemingen.be

De websites waarnemingen.be en de Franstalige versie observations.be bieden een interface voor het delen en beheren van waarnemingsgegevens van natuurkenners. Dit portaal, waarin iedereen zijn eigen waarnemingen voor het Belgische grondgebied kan invoeren, werd in 2008 ontwikkeld op initiatief van Natuurpunt, Stichting Natuurinformatie en Aves-Natagora. Een Brusselse versie van de website werd ontwikkeld in het Nederlands en het Frans (www.bru.waarnemingen.be). De Franstalige en Nederlandstalige websites delen dezelfde databank, wat betekent dat waarnemingen die in het ene systeem gecodeerd zijn, zichtbaar zijn in en gedeeld worden met het andere systeem.

Deze websites worden gevoed door waarnemingen van zowel werkgroepen en experts en op ad-hocbasis van amateur of ervaren natuurkenners. Er is ook een procedure voorzien voor het valideren van waarnemingen. Het succes van het portaal groeit jaar na jaar, van 431.356 waarnemingen in 2008 voor heel België tot 9.836.633 in 2024 (11/2024).

De indicatoren in de onderstaande grafieken tonen, voor de jaren 2020 en 2024 en in het Brussels Gewest:

  • het aantal personen dat waarnemingen heeft gecodeerd ;
  • het aantal gecodeerde waarnemingen ;
  • het aantal verschillende gecodeerde soorten ;
  • het gemiddelde aantal gecodeerde waarnemingen per waarnemer.

Merk op dat deze gegevens pas vanaf 2020 beschikbaar waren. 

In 4 jaar tijd is het aantal waarnemers en waarnemingen in het Brussels Gewest respectievelijk bijna verdrievoudigd en verdubbeld

Bron: Leefmilieu Brussel op basis van waarnemingen.be / Natagora / Natuurpunt / Fondation Observation Internationale, november 2024
Grafiek: in 4 jaar tijd is het aantal waarnemers en waarnemingen in het Brussels Gewest respectievelijk bijna verdrievoudigd en verdubbeld

Lees de transcriptietekst

Aantal waarnemers/jaar die gegevens van natuurobservaties invoeren op www.bru.waarnemingen.be voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest :
2020                                       1.428  
2024 (november)                     4.030

Aantal waarnemingen/jaar geregistreerd op www.bru.waarnemingen.be voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest :
2020                                       143.552
2024 (november)                     268.238

Aantal soorten/jaar geregistreerd op www.bru.waarnemingen.be voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest :
2020                                       4.066
2024 (november)                     5.297

Ondanks deze toename is het aantal waarnemers dat hun waarnemingen registreert beperkt in vergelijking met de omvang van de bevolking. Er is zeker ruimte voor verbetering, vooral voor bepaalde groepen (zoogdieren, reptielen en amfibieën ...). 

6.640 soorten die in het Brussels Gewest zijn waargenomen, zijn in 2024 geïnventariseerd in waarnemingen.be

Meer dan 1.900.000 waarnemingen met betrekking tot 6.640 verschillende soorten werden ingevoerd op www.bru.observations.be, waaronder een aantal waarnemingen die dateren van voor de oprichting van de site in 2008. In april 2021 waren er ongeveer 1.100.000 waarnemingen en 6.341 soorten.

Respectievelijk 71%, 15% en 8% van deze waarnemingen hebben betrekking op vogels, insecten en planten. De meest waargenomen en geregistreerde insecten zijn de hymenoptera (vliesvleugeligen) en rhopalocera (dagvlinders) (17%). 

Verdeling van het aantal waarnemingen per taxonomische groep (Brussels Gewest, november 2024)

Bron: Leefmilieu Brussel op basis van waarnemingen.be / Natagora / Natuurpunt / Fondation Observation Internationale, website geraadpleegd op 30 november 2024
Grafiek: Verdeling van het aantal waarnemingen per taxonomische groep (Brussels Gewest, november 2024)

Lees de transcriptietekst

Totaal aantal geregistreerd waarnemingen op de website www.bru.waarnemingen.be per taxonomische groepen, alle jaren samen

Vogels: 1.383.235

Insecten: 282.981

Planten: 146.700

Paddenstoelen: 45.509

Zoogdieren: 27.637

Andere: 48.893

Totaal: 1.934.955

Opgemerkt moet worden dat vogels in 2021 78,7% van de waarnemingen vertegenwoordigden, terwijl dit percentage eind 2024 gedaald was tot 71,5%. Dit betekent dat waarnemingen met betrekking tot andere taxonomische groepen verhoudingsgewijs meer vooruit zijn gegaan, wat duidt op een toegenomen diversificatie van de interesses en/of kennis van de mensen die hun gegevens invoeren (dit geldt des te meer omdat 2024 de voltooiing van de nieuwe vogelatlas omvat).  In dit opzicht, en waarschijnlijk in verband met de opstelling van de floristische atlas, zijn de waarnemingen van planten sterk gestegen, van 3,8% van het totale aantal waarnemingen in 2021 tot 7,6% in 2024.

De grafiek hieronder toont het aantal waargenomen soorten per taxonomische groep. De meest vertegenwoordigde groepen qua aantal soorten zijn insecten (alle ordes samengenomen), paddenstoelen en planten. 

Verdeling van de waargenomen soorten per taxonomische groep, inclusief uitheemse soorten (Brussels Gewest, november 2024)

Bron: Leefmilieu Brussel op basis van waarnemingen.be / Natagora / Natuurpunt / Fondation Observation Internationale, website geraadpleegd op 30 november 2024

Lees de transcriptietekst

Insecten: 3.634

Ongewervelde (andere dan insecten): 357

Planten: 947

Vissen: 14

Paddenstoelen: 1.117

Reptielen en amfibieën:18

Mossen en korstmossen: 249

Zoogdieren: 48

Vogels: 256

Totaal: 6.640

Verdeling van de waargenomen insectensoorten volgens taxonomische volgorde (Brussels Gewest, november 2024)

Bron: Leefmilieu Brussel op basis van waarnemingen.be / Natagora / Natuurpunt / Fondation Observation Internationale, website geraadpleegd op 30 november 2024
Grafiek: verdeling van de waargenomen insectensoorten volgens taxonomische volgorde (Brussels Gewest, november 2024)

Lees de transcriptietekst

Orthoptera (sprinkhanen en krekels): 22

Rhopalocera (dagvlinders): 45

Odonaten (libellen en waterjuffers): 50

Insecten (overig): 144

Hemiptera (wantsen, bladluizen, enz.): 311

Hymenoptera (bijen, wespen en mieren): 598

Diptera (vliegen en muggen): 672

Kevers: 743

Heterocera (nachtvlinders): 1.049

Totaal: 3.634

Tot op zekere hoogte weerspiegelen deze cijfers de soortenrijkdom binnen elke groep. Ze worden echter ook in grote mate beïnvloed door de inspanningen die worden geleverd om inventarissen op te stellen en door het gemak waarmee soorten kunnen worden waargenomen en geïdentificeerd, wat per taxonomische groep verschilt. Er moet ook worden opgemerkt dat sommige soorten enkel in uitzonderlijke omstandigheden worden waargenomen.

Om te downloaden

Methodologische fiche

  • Indicator: Verzameling van biodiversiteitsgegevens in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest door burgers (“participatieve wetenschappen”): aantal waarnemers (.pdf) 

Tabellen met de gegevens

  • Aantal waarnemers/jaar die gegevens van natuurobservaties invoeren op www.bru.waarnemingen.be (2020 en 2024, BHG) (.xls)
  • Aantal waarnemingen/jaar geregistreerd op www.bru.waarnemingen.be (2020 en 2024, BHG) (.xls)
  • Aantal soorten/jaar geregistreerd op www.bru.waarnemingen.be voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (2020 en 2024, BHG) (.xls)
  • Totaal aantal geregistreerd waarnemingen op de website www.bru.waarnemingen.be per taxonomische groepen, alle jaren samen (2021 en 2024, BHG) (.xls)
  • Aantal geregistreerd soorten op de website www.bru.waarnemingen.be per taxonomische groepen, alle jaren samen (2021 en 2024, BHG) (.xls)

Fiche van de Staat van het Leefmilieu

  • Hoofdstuk Fauna (.pdf)
  • Hoofdstuk Paddenstoelen en Korstmossen (.pdf)

Andere publicatie van Leefmilieu Brussel

  • Rapport over de staat van de natuur in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2024 (.pdf) 

Plan en programma

  • Gewestelijk Natuurplan 2016-2020 voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2016 (.pdf)

Nuttige links

  • Natuurpunt, Stichting Natuurinformatie, Aves-Natagora
< Invasieve uitheemse soorten Terug naar thema Groene ruimten en biodiversiteit

Delen:

  • Delen op Facebook
  • Delen op Linkedin
  • Delen op BlueSky
  • Delen op E-mail
  • Delen op Afdrukken

Rechtstreeks van de blog

Tournesol avec vue sur la ville

Mijn natuurlijke tuin 

26/08/2026
  • Biodiversiteit
  • Groene ruimten
Een goede plantenkeuze is een voorwaarde voor een mooie tuin.  En meer biodiversiteit komt dan vanzelf: vertrouw gewoon op de natuur en kies inheemse planten!
Lees verder about Mijn natuurlijke tuin

11 tips om je tuin te onderhouden tijdens een hittegolf  

15/06/2023
  • Biodiversiteit
  • Groene ruimten
  • Wijk
In dit artikel geven we elf praktische, milieuvriendelijke tips om je tuin te onderhouden tijdens een hittegolf, zodat hij er gezond en levendig blijft uitzien ondanks de zomerse omstandigheden.
Lees verder 11 tips om je tuin te onderhouden tijdens een hittegolf

Opmerkelijke bomen: maak kennis met de groene reuzen van Brussel

18/02/2025
  • Biodiversiteit
  • Groene ruimten
Ontdek de opmerkelijke bomen van het Brussels Gewest. Hun geschiedenis, majestueuze gestalte en ecologische rol maken van hen natuurlijke schatten die beschermd moeten worden.
Lees verder Opmerkelijke bomen: maak kennis met de groene reuzen van Brussel

Invasieve planten, een bedreiging voor onze bodems?

08/10/2024
  • Bodem
  • Biodiversiteit
  • Groene ruimten
In het kader van de Good Soil-strategie lijkt de verspreiding van invasieve planten heden een bedreiging te vormen voor onze bodem en de biodiversiteit. Leer ze herkennen en verneem hoe je ze in je tuin kan beheren.
Lees verder Invasieve planten, een bedreiging voor onze bodems?
Ontdek de blog
In actie voor het leefmilieu
  • Milieubewuste keuzes maken
  • Vervuiling en overlast bestrijden
  • Renoveren en bouwen
  • Bijdragen aan een duurzame stad
  • De natuur in de stad ontdekken
  • Dierenwelzijn garanderen
  • Deelnemen aan beslissingen
In actie voor het leefmilieu
  • Milieubewuste keuzes maken
  • Vervuiling en overlast bestrijden
  • Renoveren en bouwen
  • Bijdragen aan een duurzame stad
  • De natuur in de stad ontdekken
  • Dierenwelzijn garanderen
  • Deelnemen aan beslissingen
Diensten en aanvragen
  • Advies en begeleiding
  • Klachten, meldingen en waarschuwingen
  • Milieuvergunningsaanvraag
  • Erkende en geregistreerde professionals vinden
  • Reageren op een projectoproep
  • Premies en financiële steun
Diensten en aanvragen
  • Advies en begeleiding
  • Klachten, meldingen en waarschuwingen
  • Milieuvergunningsaanvraag
  • Erkende en geregistreerde professionals vinden
  • Reageren op een projectoproep
  • Premies en financiële steun
Regelgeving en inspectie
  • Verplichtingen en vergunningen
  • Preventie en inspectie
Regelgeving en inspectie
  • Verplichtingen en vergunningen
  • Preventie en inspectie
Regionaal beleid
  • Regionale strategische plannen
  • Rapporten van milieuprojecten
Regionaal beleid
  • Regionale strategische plannen
  • Rapporten van milieuprojecten
Documentatie en tools
  • Kaarten
  • Websites en interactieve tools
  • Leefmilieu: stand van zaken
  • Lesmateriaal opleidingen en seminaries
  • Jaarverslagen
Documentatie en tools
  • Kaarten
  • Websites en interactieve tools
  • Leefmilieu: stand van zaken
  • Lesmateriaal opleidingen en seminaries
  • Jaarverslagen
  • Pers
Blog burgers
Website Professionals
Website Onderwijs

Volg ons

  • Facebook
  • Bluesky
  • Linkedin
  • Youtube
  • Instagram

Nieuwsbrieven

Blijf op de hoogte

Ik schrijf me in
Thuispagina burgers van Leefmilieu Brussel
  • Toegang tot milieu-informatie
  • Toegankelijkheidsverklaring
  • Eco-design
  • Wettelijke bepalingen
  • Cookiebeleid
  • Transparantie
  • Crisiscontacten