Modelbestekken, clausules en nuttige documenten voor duurzame overheidsopdrachten

Lesmateriaal

• Leefmilieu Brussel & Shifting Economy – 08/06/2026 – Het potentieel van overheidsopdrachten om kosten te verlagen en duurzame verbintenissen na te komen (.pdf)
• Leefmilieu Brussel & Shifting Economy – 30/03/2026 - Inleiding tot duurzame overheidsopdrachten - Lesmateriaal in het Frans (.pdf) / Lesmateriaal in het Nederlands (.pdf)
• NBN (Bureau voor Normalisatie) – 19/03/2024 – Europese normen voor duurzame overheidsopdrachten (.pdf)
• Leefmilieu Brussel & Shifting Economy – 19/03/2024 – Tools voor duurzame overheidsopdrachten: focus op labels en certificeringen (.pdf)
• Leefmilieu Brussel, Écoconso & Coduco – 29/09/2022 – Strategie duurzame overheidsopdrachten (.pdf)
• Leefmilieu Brussel, Shifting Economy, Écoconso & Coduco – 2022 – Opleiding duurzame overheidsopdrachten: sociale criteria (.pdf)
• Coduco – 17/03/2022 – Workshop goodies (deel 1) (.pdf)
• Écoconso – 17/03/2022 – Workshop goodies (deel 2) (.pdf)
• Écoconso – 17/03/2022 – Workshop goodies (deel 3) (.pdf)

Gidsen en tools

• Website – Gids voor duurzame aankopen: website van de Federale Overheid met infofiches en criteria voor duurzame overheidsopdrachten voor alle thema's
• Website – Green Public Procurement: website van de Europese Commissie met informatie over duurzame criteria, casestudy's en een helpdesk (alleen beschikbaar in het Engels) 
• Handleiding – Handleiding voor de toepassing van de Levenscycluskost: handleiding van het Federaal Instituut voor Duurzame OntwikkelingOntwikkelingswijze die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder daarmee voor de toekomstige generaties de mogelijkheden in gevaar te brengen om ook in hun behoeften te voorzien. Het gaat dus om een demarche die ernaar streeft de continuïteit van de economische en sociale ontwikkeling in de tijd voort te zetten, met eerbied voor het leefmilieu en zonder de natuurlijke hulpbronnen die nodig zijn voor de menselijke activiteiten in gevaar te brengen. (FIDO) (.pdf)
• Presentatie – Terugwinning, hergebruik en recyclage - Welke contracten afsluiten?: presentatie van de Gewestelijke Overheidsdienst Brussel (GOB) over het wettelijk kader voor terugwinning en hergebruikHergebruik is het behouden van een object om het te hergebruiken zoals het is, eventueel na een voorbereidingsfase voor hergebruik. Voorbeeld: bakstenen worden ontmanteld en hergebruikt voor een nieuwe muur, na te zijn schoongemaakt en gecontroleerd. bij overheidsopdrachten (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Presentatie – MyTroc Pro, het platform voor hergebruik van professionele materialen: presentatie van MyTroc Pro over hun platform dat de uitwisseling van middelen tussen professionals en actoren vereenvoudigt (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)

Lesmateriaal

• R-Use Fabrik ASBL – 21/04/2022 – Presentatie over R-Use Fabrik ASBL (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Coduco – 21/04/2022 – Vorming duurzame overheidsopdrachten: Criteria inzake afvalbeheer (.pdf)
• Ecovia – 21/04/2022 – Waste Packaging BXL: Wat kan je doen met afval? (alleen beschikbaar in het Engels) (.pdf)
• Coduco – 27/05/2021 – Opleiding alternatieven voor wegwerpproducten: Criteria inzake afvalbeheer (.pdf)
• Leefmilieu Brussel – 27/05/2021 – Opleiding alternatieven voor wegwerpproducten: De Single Use Plastics-richtlijn (SUP) en haar impact op het Brussels Gewest (presentatie in zowel Nederlands als Frans) (.pptx)
• Ecovia – 27/05/2021 – Opleiding alternatieven voor wegwerpproducten: Wat kan je doen met afval? (alleen beschikbaar in het Engels) (.pptx)
• Écoconso – 12/10/2020 – Opleiding goodies : Duurzame overheidsopdrachten en goodies (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Gemeente Schaarbeek – 10/12/2020 – Opleiding goodies : Duurzame goodies en kleding voor lokale overheden: het kan! (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Gemeente Schaarbeek – 12/10/2020 – Opleiding goodies : Catalogus Goodies 1030 (.pdf)
• Coduco – 12/10/2020 – Opleiding goodies : Duurzame goodies aankopen (.pdf)
• Stad Brussel – 12/10/2020 – Formation goodies : Handymade in Brussels (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Écoconso – 21/03/2019 – Opleiding zero afval: Brusselse cijfers en doelstellingen, zero afval-strategie (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Espace Environnement – 21/03/2019 – Opleiding zero afval: Voorbeelden van goede 'Zero Afval'-praktijken van lokale overheden (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Coduco – 21/03/2019 – Opleiding zero afval: Vorming duurzame overheidsopdrachten: Criteria inzake afvalbeheer (.pdf)
• Leefmilieu Brussel & Be Circular – 21/03/2019 – Opleiding zero afval: De productie van werfaval beperken (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)

Gidsen en tools

• Gids – Gids voor de reductie van verpakkingsmateriaal in overheidsopdrachten (.pdf)
• Modelbestek – Bijzonder bestek: Inzameling op aanvraag en recyclage van grofvuil (alleen beschikbaar in het Frans) (.docx)
• Modelbestek – Bijzonder bestek: Levering van vuilniszakken en hondenpoepzakjes (.pdf)

Praktijkvoorbeelden

• Nieuwe overeenkomst voor ophaling, verwerking en recyclage van afval (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Afvalsortering en -preventie tijdens openbare evenementen: case Kriekenfeest in Schaarbeek (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)

Lesmateriaal

• Leefmilieu Brussel - 18/06/2026 - Circulair aankopen: hoe integreer ik circulariteit in mijn overheidsopdrachten? (.pdf)
• Leefmilieu Brussel, Shifting Economy, Écoconso & Coduco – 2022 – Opleiding circulaire overheidsopdrachten (.pdf)
• Leefmilieu Brussel, Shifting Economy, Écoconso & Coduco – 2022 – Opleiding lokale overheidsopdrachten (.pdf)
• Leefmilieu Brussel – 10/11/2020 – Opleiding overheidsopdrachten voor werken: Aanbestedingen voor werken in de circulaire economie (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Coduco – 10/11/2020 – Opleiding overheidsopdrachten voor werken: Duurzame overheidsopdrachten: Tools voor werken (.pdf)
• Rotor – 10/11/2020 – Opleiding overheidsopdrachten voor werken: Hergebruik en overheidsopdrachten (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)

Praktijkvoorbeelden

• Aanbestedingen voor werken in de circulaire economie: Casestudy Anderlecht: Renovatie van de woningen Debatty – De Swaef (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)

De ministeriële omzendbrief over duurzame overheidsheidsopdrachten voorziet geen integratie van ecologische of duurzame criteria voor bouwwerken of renovaties. Toch kunt u als overheidsinstantie kiezen voor duurzaam bouwen of renoveren. Leefmilieu Brussel organiseert ook opleidingen en seminaries over ecoconstructieEcoconstructie bestaat erin op een milieuvriendelijke manier te bouwen en tegelijkertijd een maximaal comfort aan de bewoners te bieden. Die constructiewijze is gebaseerd op principes van de fysische relatie tussen het gebouw en zijn onmiddellijke omgeving, van de geïntegreerde keuze van bouwprocessen en –producten, van energiebesparing, enz. en energie. Raadpleeg onze pagina Opleidingen en seminaries duurzame gebouwen van Leefmilieu Brussel voor meer informatie.

Hieronder vindt u enkele documenten die u kunnen helpen om uw inkoopbeleid inzake energie en ecoconstructie te verduurzamen.

Lesmateriaal

• Écoconso – 15/01/2019 – Opleiding afwerkingsmaterialen: Voorbeelden van clausules en hulpmiddelen (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Écoconso – 15/01/2019 – Opleiding afwerkingsmaterialen: De 'gezondheids- en milieuvraagstukken' met betrekking tot afwerkingsmaterialen: verontreiniging binnenshuis (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Écoconso – 15/01/2019 – Opleiding afwerkingsmaterialen: Ecologische materialen en labels (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)

Gidsen en tools

• Website – Gids Duurzame Gebouwen: concreet hulpmiddel voor het ontwerpen en renoveren van milieuvriendelijke gebouwen

Praktijkvoorbeelden

• Getuigenis van de Maatschappij voor Stedelijke Inrichting: Integratie van circulariteit in het reconversieproces van de site Usquare.brussels (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Getuigenis van de MIVB: Recuperatieprojecten bij de MIVB (verkoop en donaties) (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Getuigenis van Citydev.brussels: Op weg naar een transversale circulaire strategie (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Projectvoorbeelden van Circlemade.brussels: Circlemade, het netwerk van actoren in de circulaire economie in Brussel (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)

Gidsen en tools

• Modelbestek – Standaardclausules voor een overheidsbestek voor 'Levering en exploitatie van fotovoltaïsche installaties' (.pdf)
• Gids – EU-criteria voor groene openbare aankopen van elektriciteit (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)

Lesmateriaal

• Leefmilieu Brussel & Shifting Economy – 11/06/2024 – Groene ruimten duurzamer maken met overheidsopdrachten: Facilitator duurzame overheidsopdrachten (.pdf)
• Renature Brussels – 11/06/2024 – Groene ruimten duurzamer maken met overheidsopdrachten: Inzetten en vooruitzichten voor 'renaturatie' in het Brussels Gewest (.pdf)
• Leefmilieu Brussel, Shifting Economy & Écorce – 11/06/2024 – Groene ruimten duurzamer maken met overheidsopdrachten: Ecologisch onderhoud (.pdf)
• Oyas Belgique – 11/06/2024 – Groene ruimten duurzamer maken met overheidsopdrachten: Oyas bewateringspotten (overheidsopdracht gemeente Elsene) (.pdf)
• Citeco – 11/06/2024 – Groene ruimten duurzamer maken met overheidsopdrachten: Maak kennis met maatwerkbedrijf Citeco (.pdf)

Gidsen en tools

• Presentatie – Sociale clausules in overheidsopdrachten voor groenbeheer: hoe en waarom? (.pdf)

Praktijkvoorbeelden

• Gedeeltelijke herinrichting van het Reigerbospark: een functionele groene oase voor de buurtbewoners (.pdf)
• Het kweektuinproject van de gemeente Vorst: Vegetalab, gemeentelijke plantenkwekerij: springplank naar ecologisch beheer (.pdf)
• Gedifferentieerd beheer van de groene ruimten van Schaarbeek (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)

Lesmateriaal

• Shifting Economy – 08/02/2024 – Duurzame overheidsopdrachten voor communicatie- en promotiemiddelen: Hoe maak ik een opdracht voor communicatie- en promotiemiddelen duurzamer? (.pdf)
• Institute for Sustainable IT (ISIT), Leefmilieu Brussel & Coduco – 08/02/2024 – Duurzame overheidsopdrachten voor communicatie- en promotiemiddelen: Ecologische impact van digitale technologie & communicatie (.pptx)
• KLAR graphics – 08/02/2024 – Duurzame overheidsopdrachten voor communicatie- en promotiemiddelen: Duurzame overheidsopdrachten voor grafische ontwerpers: 3 belangrijke tips (.pdf)
• Artoos Group – 08/02/2024 – Duurzame overheidsopdrachten voor communicatie- en promotiemiddelen: Duurzame inspanningen (.pdf)

Gidsen en tools

• Tool – TCO Certified: een tool voor duurzame ICT-inkoop (.pdf)

Praktijkvoorbeelden

• OCMW van de Stad Brussel: aankoop van herbruikbare T-shirts door agenten die deelnemen aan de 20 km van Brussel (.pdf)

Lesmateriaal

• Leefmilieu Brussel – 09/03/2023 – Opleiding duurzaam meubilair aankopen: Hoe koopt u duurzaam kantoormeubilair? (inleiding) (.pdf)
• Relieve Furniture – 09/03/2023 – Opleiding duurzaam meubilair aankopen: De toeleveringsketen voor tweedehands meubilair digitaliseren (.pdf)
• Regglo – 09/03/2023 – Opleiding duurzaam meubilair aankopen: Nieuw meubilair in circulaire economie (.pdf)
• FCBA – 09/03/2023 – Opleiding duurzaam meubilair aankopen: Bureaumeubilair: Wat is het marktaanbod aan duurzaam meubilair? Welke labels als leidraad? Wat is de beste aanpak? (.pdf)
• OXFAM België – 09/03/2023 – Opleiding duurzaam meubilair aankopen: IMPACT Furniture in 2022 (.pdf)
• Coduco – 29/04/2021 – Opleiding duurzame overheidsopdrachten: bureaumaterialen (.pdf)
• Responsible Office – 29/04/2021 – Opleiding duurzame overheidsopdrachten: Bosta: Belgian Office and Stationery Trade Association (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Leefmilieu Brussel – 29/04/2021 – Opleiding duurzame overheidsopdrachten: Bureaumateriaal en papierwaren via een aankoopcentrale (alleen beschikbaar in het Frans) (.pptx)
• Coduco – 30/03/2021 – Opleiding duurzame overheidsopdrachten: Milieu-, sociale en gezondheidsvraagstukken over IT-apparatuur en mogelijke oplossingen in het kader van overheidsopdrachten (.pdf)
• TCO Certified – 30/03/2021 – TCO Certified: een tool voor verantwoorde aankoop van digitale apparatuur (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Écoconso – 29/04/2019 – IT-opleiding: Milieuvraagstukken (en gezondheidsvraagstukken) (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Écoconso – 29/04/2019 – IT-opleiding: Aankoopcriteria voor 'duurzaam' IT-materiaal (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Écoconso – 29/04/2019 – IT-opleiding: Voorbeelden van clausules en tools: IT-materiaal (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)
• Cibg.brussels – 29/04/2019 – IT-opleiding: De CIRB-tools: LCC, TCO & Green-IT (alleen beschikbaar in het Frans) (.pdf)

Gidsen en tools

• Gids – Neem duurzaamheid mee op in uw overheidsopdrachten: meubilair (.pdf)
• Modelbestek – Bijzonder bestek voor de overheidsopdracht voor leveringen met als voorwerp 'Warmedrankenautomaten en drinkfonteinen' (.pdf)

Praktijkvoorbeelden

• Stad Brussel: meubilair Brucity (.pdf)
• Europese Commissie: bureaumeubilair kiezen volgens verantwoorde criteria (.pdf)
• Matinfo: Aanbesteding voor de aankoop van IT-apparatuur voor het hoger onderwijs en onderzoek in Frankrijk (alleen beschikaar in het Frans) (.pdf)

Lesmateriaal

• Denuo – 15/05/2024 – Textiel inzamelen en sorteren (.pdf)
• Centexbel – 09/04/2024 – Duurzaam en circulair aankopen (.pdf)
• achACT – 09/04/2024 – Werkkleding: een risicosector? (.pdf)
• Ressources (Fédération des entreprises sociales et circulaires) – 09/04/2024 – De activiteiten van Ressources (inzameling, sortering, hergebruik, recycling, upcycling) (alleen beschikbaar in het Engels) (.pdf)
• Leefmilieu Brussel & Shifting Economy – 09/04/2024 – Opleiding duurzame overheidsopdrachten: etische, verantwoorde en ecologische werkkleding (.pdf)

Praktijkvoorbeelden

• Gemeente Anderlecht: Duurzame overheidsopdrachten 'Textiel en werkkleding' (.pdf)
• Stad Brussel: Overheidsopdracht werkkleding (.pdf)
• Infrabel: Overheidsopdrachten voor werkkleding, regekleding en accessoires

Gidsen en tools

• Modelbestek – Bijzonder bestek voor de overheidsopdracht voor diensten met als voorwerp 'Levering van pakketten op een ecologische manier en verdeling van brochures van Leefmilieu Brussel' (.pdf)
• Modelbestek – Bijzonder bestek voor de overheidsopdracht voor leveringen met als voorwerp 'Levering van bedrijfsfietsen bestemd voor de personeelsleden van Leefmilieu Brussel' (.pdf)

Lesmateriaal

• Actiris.brussels – 28/09/2022 – Sociale clausules in schoonmaakcontracten (presentatie in zowel Nederlands als Frans) (.pdf)
• Coduco – 28/09/2022 – Duurzame schoonmaak en hygiëne in overheidsaankopen (.pdf)

Gidsen en tools

• Modelbestek – Bijzonder bestek voor de overheidsopdracht voor leveringen met als voorwerp 'Raamovereenkomst: milieu en gezondheidsvriendelijke onderhoudsmaterialen en producten' (.pdf)
• Inzendingsmodel – Schoonmaakproducten (alleen beschikaar in het Frans) (.xlsx)
• Vergelijkingstabel – Labels schoonmaakproducten (.xlsx)

Gidsen en tools

• Modelbestek – Bijzonder bestek voor de aanstelling van een multidisciplinair team (architect, stabiliteitsingenieur, ingenieur bijzondere technieken, EPB-adviseur, veiligheids- en gezondheidscoördinator) (.pdf)
• Modelbestek (bijlage) – Offerteformulier (.pdf)
• Modelbestek (bijlage) – Details van het ontwerp (met uitrusting) (.xlsx)
• Modelbestek (bijlage) – Details van het ontwerp (zonder uitrusting) (.xlsx)
• Modelbestek (bijlage) – Beschrijving van de opdracht: Context, programma en ambities (.pdf)
• Modelbestek (bijlage) – Lijst van de deliverables in de verschillende fasen (.pdf)
• Modelbestek (bijlage) – Technische en functionele bepalingen (.pdf)
• Modelbestek (bijlage) – Egalitaire sociale woningen (.pdf)
• Modelbestek – Bestek met technische voorschriften voor de toegankelijkheid en de aanpassing van sociale woningen voor personen met een handicap of met beperkte beweeglijkheid (.pdf)

Lesmateriaal

• Leefmilieu Brussel - 21/04/2026 - Good Food-clausules invoeren in overheidsopdrachten voor catering (.pdf)
• Biowallonie – 19/03/2024 – Alles wat u wil weten over bio als openbare aankoper (.pdf)
• Écoconso & Coduco – 17/01/2023 – Hoe gunt u een Good Food cateringopdracht, van kleine vergaderingen tot grote evenementen? (.pdf)
• Leefmilieu Brussel – 17/01/2023 – Opleiding duurzame overheidsaankopen: Brudalex 2.0 (alleen beschikaar in het Frans) (.pdf)

Gidsen en tools

• Modelbestek - Clausules van het Good Food Kantine-label invoeren in uw overheidsopdrachten voor cateringdiensten  (.pdf)
• Gids – Praktische gids voor de overheidsopdrachten voor cateringdiensten (.pdf)
• Gids – Infofiche Brudalex 2.0 (.pdf)
• Modelbestek – Bijzonder bestek voor de overheidsopdracht voor diensten met als voorwerp 'Levering van broodjes, maaltijden en traiteurdiensten in het kader van de organisatie van evenmenten en bijeenkomsten van Leefmilieu Brussel' (.pdf)
• Modelbestek – Aankoop van duurzame voeding (.pdf)
• Modelbestek – Good Food Bestek: Controle inzake de duurzaamheidscriteria van de catering van collectiviteiten (.pdf)
• Modelbestek – Good Food Bestek: Distributeurs van koude/warme dranken en snacks (.pdf)

Gidsen en tools

• Website – Gids Duurzame Gebouwen: Het stedelijk waterbeheer verbeteren: 4 dossiers met acties voor een efficiënt beheer van regen- en afvalwaterWater dat in huishouding of industrie dienst heeft gedaan en gewoonlijk met verschillende stoffen beladen is. en voor een rationeel watergebruik
• Gids – Vademecum voor het regenwaterbeheer in stedelijke gebieden: openbare ruimtes (.pdf)