Citizen Waste: een onderzoeksactie om de sorteerprestaties van de Brusselse huishoudens beter te begrijpen

Het onderzoek ‘Citizen Waste’, dat sinds 2020 wordt uitgevoerd in opdracht van Leefmilieu Brussel, wil de belangrijkste stakeholders betrekken bij het beleid inzake huishoudelijk afvalbeheer om:

• de afvalsorteerprestaties van Brusselse huishoudens te objectiveren en te begrijpen;
• de prestatievariabelen waarop kan worden ingegrepen te identificeren;
• de verbeteringsmarges te identificeren;
• aanbevelingen te doen voor concrete acties om de prestaties te verbeteren;
• de uitvoering van bepaalde aanbevelingen te begeleiden in een pilootfase en
• de impact daarvan te beoordelen.

I. De factoren begrijpen die de sorteerprestaties beïnvloeden (2020-2021)

Op basis van een eerste literatuuronderzoek kon een reeks indicatoren worden geselecteerd om de minder goede sorteerprestaties van huishoudens in stedelijke centra te verklaren (bevolkingsdichtheid, percentage gebouwen met meerdere eenheden, percentage huurders) en kon er een gewestelijke kaart van deze indicatoren op het niveau van de statistische sector worden opgesteld. Zo kwam men erachter welke sectoren met de grootste sorteerproblemen kampen.

Er werd een kwalitatief luik uitgevoerd: een voorbereidende enquête bij 211 personen, diepte-interviews met 10 syndici en 20 huishoudens, 6 focusgroepen van 6 à 8 huishoudens...

Het doel was het volgende vaststellen: de sorteerkennis, de belemmeringen en motiveringen om te sorteren, de sorteerpraktijken, de spanning tussen sorteren en de waarden of beperkingen van de huishoudens en de mogelijke hefbomen voor verbetering. Er werd bijzondere aandacht besteed aan grofvuil en voedselafval.

De diepte-interviews van huishoudens richtten zich vooral op huishoudens waarin er zich veel sorteerproblemen stellen. Die groep kon herkend worden dankzij de eerder opgestelde cartografie.

Aanbevelingen die op basis van de eerste fase van het project werden gegeven:

• een algemene aanpak hebben die rekening houdt met alle sorteerstromen (multistroom)
• de toegang tot eenvoudige en correcte sorteerrichtlijnen vereenvoudigen
• gepaste communicatie voorzien voor kwetsbare doelgroepen
• de inzamelmodaliteiten aanpassen aan de plekken met als doel het sorteren zo gemakkelijk mogelijk te maken: huis-aan-huis, punten voor vrijwillige afgifte, mobiele gedecentraliseerde ophaalpunten (bv.: wekelijkse markten...)

II. Experimenteren met proefprojecten om de sortering in verticale sociale wooneenheden te verbeteren (2022)

Gelet op de vaststellingen en aanbevelingen van de eerste fase werd er beslist om in 2022 naar een testfase over te stappen. Het doel was om systemen te testen die het sorteren gemakkelijker maken voor huishoudens die verticaal wonen in kleine sociale wooneenheden (appartementsgebouwen) waar sorteren bijzonder ingewikkeld is.

Er werden 4 systemen getest op verschillende proeflocaties, voornamelijk op OVM- en SVK-locaties:

1. compacte voorsorteer- en multistroomsystemen die in de woning van huishoudens ter beschikking worden gesteld
2. diagnostiek van vuilnisbaklokalen om mogelijke obstakels voor het sorteren of goede sorteerpraktijken op te sporen
3. het opleiden van sorteerambassadeurs in gebouwen om het eenvoudiger te maken om bewoners essentiële informatie en kennis te geven over het sorteren van huishoudelijk afval
4. communicatie

Conclusies en aanbevelingen staan voor elk systeem in het eindverslag:

III. Bekendmaking van de resultaten en focus op de invoer van het sorteren van voedingsafval in appartementsgebouwen (2023)

In 2023 werden er dan ook verschillende presentaties van de resultaten en aanbevelingen georganiseerd om ervoor te zorgen dat de resultaten van de proefprojecten zouden worden verspreid. In het bijzonder naar Net Brussel om de geleerde lessen te integreren in de communicatie naar huishoudens in het algemeen en appartementsgebouwen in het bijzonder.

Aangezien de verplichting om voedselafval te sorteren in mei 2023 van kracht wordt, hoewel er in 2022 nog helemaal geen sprake was van sortering van deze stroom op de proeflocaties, wordt er in dit laatste jaar van het project Citizen Waste bijzondere aandacht besteed aan de opvolging en analyse van de effectieve uitvoering van de sortering van voedselafval in appartementsgebouwen. 

Het doel is actiepunten te identificeren die de invoering van organisch afval sorteren kunnen vergemakkelijken, maar ook de specifieke problemen van deze stroom identificeren en mogelijke oplossingen kunnen voorstellen om het sorteren van organisch afval aan te moedigen en de sorteerkwaliteit te garanderen. 

Er werden bezoeken ter plaatse verricht in zeer uiteenlopende situaties (OVM’s, SVK’s en mede-eigendommen) om aanbevelingen op te stellen, in het bijzonder met betrekking tot vuilnisbaklokalen in appartementsgebouwen.

Bovendien werd er ongeveer 6 maanden na de inwerkingtreding van de verplichte sortering van voedselafval een enquête gehouden bij de Brusselaars om hun kennis en gewoonten op het vlak van sortering en beheer van het door hen geproduceerde voedselafval in kaart te brengen.

Het eindrapport over deze laatste fase van het project (2023) is hier beschikbaar:

IV. Beter beheer van grofvuil in verticale wooneenheden (2024-2025)

De overheidsopdracht die in 2024 werd gegund, wijst de dienstverleners aan die het project van de onderzoeksactie ‘Citizen Waste 2.0’ zullen voortzetten. Ze markeert een methodologisch keerpunt door gedragswetenschappen centraal te stellen in het project en dienstverleners aan te stellen met bewezen expertise op dit gebied.

De methodologie om dit onderwerp te behandelen is verdeeld in drie fasen:

1) een contextualiseringsfase op basis van een beoordeling van meer dan 50 wetenschappelijke artikelen en operationele rapporten;

2) een terreinonderzoek bij meer dan 350 bewoners (via vragenlijst), 26 kwalitatieve gesprekken met managers, medewerkers op het terrein en institutionele actoren, en verschillende bezoeken aan gebouwen en infrastructuren, en

3) co-constructieworkshops met belanghebbenden.

De analyse identificeerde vijf belangrijke gedragingen die aangemoedigd en vergemakkelijkt moeten worden om het beheer van grofvuil in verticale wooneenheden in Brussel te verbeteren.

2 ‘vereiste’ gedragingen, ongeacht de nadien gekozen keten:

1. het grofvuil thuis identificeren en correct sorteren;
2. weten aan wie het toe te vertrouwen (de juiste keten identificeren).

Er zijn 3 manieren om het grofvuil via een geschikte verwerkingsketen af te voeren:

3. breng het naar het RecyparkIngerichte en bewaakte zone die afvalstoffen opvangt die niet aan huis worden opgehaald (huishoudelijk chemisch afval, grof vuil, schroot, bouwafval, kleding, groenafval, verpakkingen en papier/karton).;
4. doneer het voor hergebruikHergebruik is het behouden van een object om het te hergebruiken zoals het is, eventueel na een voorbereidingsfase voor hergebruik. Voorbeeld: bakstenen worden ontmanteld en hergebruikt voor een nieuwe muur, na te zijn schoongemaakt en gecontroleerd. ;
5. maak gebruik van ophaling aan huis.

Voor elk gedrag werden de belemmeringen waarmee bewoners en beheerders van de site werden geconfronteerd, geanalyseerd in het licht van de hefbomen voor gedragsverandering (vereenvoudigen, aanmoedigen, socialiseren, informeren, stimuleren ...). Op basis van deze bevindingen werden 45 concrete acties geformuleerd, waarbij communicatie-, service-, infrastructuur- en regelgevende hefbomen werden gecombineerd. Deze omvatten de creatie van visuele checklists om objecten gemakkelijker te herkennen, de reorganisatie van het onthaal in het Recypark, de activering van contactpersonen in gebouwen, het experimenteren met gegroepeerde inzamelingen en het onder de aandacht brengen van het ‘tweede leven’ van objecten. Elk van deze interventies wordt gedetailleerd beschreven in het volledig onderzoeksrapport en vergezeld van een operationele matrix waarin de implementatie van de 45 interventies gedetailleerd wordt beschreven om belanghebbenden te begeleiden bij de uitvoering ervan.

Naast de operationele oplossingen benadrukt het rapport een transversale vaststelling: de problemen die gepaard gaan met het beheren van grofvuil in dichtbevolkte stedelijke gebieden kunnen niet alleen worden verklaard door onbeschaafd gedrag of een gebrek aan goede wil. Ze zijn ook vaak het gevolg van een gebrek aan geschikte lokale infrastructuur, waardoor de toegang tot de juiste ketens moeilijk of ontmoedigend is. Daar komen onzichtbare obstakels bij, zoals onzekerheid over wat grofvuil is of welke ketens gebruikt moeten worden om zich ervan te ontdoen, onduidelijkheid over instructies of de ervaren complexiteit van het proces.  Onuitgesproken normen, die het deponeren in gemeenschappelijke ruimten bagatelliseren bij gebrek aan alternatieven. Een gebrek aan ondersteuning op beslissende momenten, wanneer de beslissing om te sorteren of weg te gooien moet worden genomen (verhuizen, opruimen, weggaan). Onzichtbaarheid van de positieve effecten van het doen van de juiste dingen, wat de motivatie om te handelen verzwakt. En tot slot, ineffectiviteit van de regels, vooral wanneer sancties weinig bekend zijn, ongelijk worden toegepast, of wanneer voorbeeldgedrag niet zichtbaar is of wordt gewaardeerd.