Wat doet Europa aan de plasticvervuiling?

De Europese Unie heeft vastgesteld dat 80-85% van het afval op stranden uit plastic bestaat, waarbij voorwerpen van wegwerpplastic 50% van het totaal uitmaken. Verpakkingen van wegwerpplastic zijn over het algemeen bedoeld voor eenmalig gebruik of een gebruik van korte duur. Daarna dienen ze weggegooid te worden. De richtlijn (EU) 2019/904, goedgekeurd door het Europees Parlement en omgezet in Belgisch recht, biedt een regelgevend kader om deze kwestie aan te pakken.

Een richtlijn om de milieu-impact van plastic op het leefmilieu te verminderen

De Europese richtlijn betreffende ‘de vermindering van het milieueffect van bepaalde kunststofproducten’ wil daarom: 

• een bepaald aantal voorwerpen van wegwerpplastic uit ons dagelijks leven bannen: borden, bestek, rietjes, roerstaafjes, wattenstaafjes...;
• het verbruik van andere soorten wegwerpplastic (bepaalde verpakkingen voor voeding voor onmiddellijke consumptie) verminderen;
• een doelstelling vastleggen voor de gescheiden inzameling van plastic flessen die elke lidstaat moet behalen: 77% in 2025 en 90% in 2029;
• een doelstelling voor gerecycleerd materiaal opleggen: plastic flessen moeten tegen 2025 minstens 25% gerecycleerd materiaal bevatten en tegen 2030 30%.

De richtlijn moedigt het gebruik van herbruikbare alternatieven aan: iedereen kan zijn of haar steentje bijdragen door de aankoop van plastic wegwerpproducten te vermijden en te kiezen voor herbruikbare oplossingen. Bijvoorbeeld door producten in bulk te kopen, met verpakkingen die kunnen worden teruggebracht en hergebruikt, of, nog gebruikelijker, door een drinkbus te gebruiken in plaats van een plastieken fles.

Tot slot voorziet de wegwerprichtlijn SUP (Single Use Plastic) ook in de toepassing van het principe ‘de vervuiler betaaltBeginsel dat bepaalt dat wie schade aan of verstoring van het milieu veroorzaakt ook moet instaan voor de kosten van de opruiming of voor de hersteloperaties (via taksen, enz.)’: producenten zullen de kosten moeten dragen van het afvalbeheer en het opruimen van zwerfvuil, evenals de sensibiliseringsmaatregelen om zwerfvuil te voorkomen en te verminderen.

Bioplastic en met plastiek bedekt karton dat wordt gebruikt om bepaalde drankbekers en voedingsschaaltjes te produceren, vallen ook onder de maatregelen van de richtlijn, waarvan de richtlijnen de definitie van dit type verpakking specifiëren. Het doel is om te voorkomen dat producenten te gemakkelijk terugvallen op andere wegwerpalternatieven, zoals bioplastic bekers of bestek.

Doelstellingen voor het verminderen van verpakkingsafval

De Europese verordening over verpakkingen en verpakkingsafval die de Europese Unie eind 2024 goedkeurde, wil verder gaan dan de richtlijn betreffende wegwerpplastic. Met een doelstelling om verpakkingsafval te verminderen (5% tegen 2030, 10% tegen 2035 en 15% tegen 2040), zullen bepaalde voorwerpen van wegwerpplastic vanaf 1 januari 2030 worden verboden, zoals verpakkingen voor onbewerkt vers fruit en verse groenten, verpakkingen voor voedsel en dranken die zijn verpakt voor consumptie ter plaatse in cafés en restaurants, verpakkingen voor afzonderlijke porties (bijvoorbeeld specerijen, sauzen, room of suiker) en miniatuurverpakkingen voor verzorgingsartikelen in hotels.

Plasticvervuiling stopt niet bij de grenzen van Europa en de Europese Unie neemt ook deel aan internationale onderhandelingen over het Plasticverdrag om wereldwijde regels op te stellen om plasticvervuiling tegen te gaan.

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest gaat een stap verder

Wanneer een tekst op Europees niveau wordt goedgekeurd, worden in België omzettings- of uitvoeringsmaatregelen genomen. In overeenstemming met de bevoegdheidsverdeling valt het beperken van het op de markt brengen van bepaalde plastieken producten voor eenmalig gebruik (bv. borden, bestek, rietjes, enz.) onder de bevoegdheid van de federale overheid, terwijl maatregelen om het gebruik te reguleren of het bewustzijn te verhogen met het oog op afvalvermindering op gewestelijk niveau kunnen worden genomen.

Al meer dan 10 jaar verbiedt het Brussels Hoofdstedelijk Gewest kleinhandelaars om plastieken wegwerpzakjes te verdelen voor het meenemen van boodschappen en voor het verpakken van bulkproducten: groenten en fruit, noten, zaden, accessoires, schoonmaak- en doe-het-zelfproducten.

Daarnaast heeft het Brussels Hoofdstedelijk Gewest sinds 1 januari 2023 maatregelen ingevoerd die van toepassing zijn op openbare entiteiten die onder Brussels toezicht staan. Als onderdeel van hun activiteiten of de evenementen die ze organiseren, moeten bereide maaltijden en dranken worden geserveerd in herbruikbaar vaatwerk of herbruikbare verpakkingen. Plat water dat geserveerd wordt, moet kraantjeswater zijn.