De Staat van het Leefmilieu editie 2024: hoe is het met Brussel gesteld?

Zoals Véronique Verbeke, departementshoofd Reporting & Milieueffecten, nog eens herhaalt, is dit verslag een wettelijke verplichting voor alle Europese landen. Hiermee worden de engagementen van het Verdrag van Aarhus nageleefd om het grote publiek een transparante toegang tot informatie over het leefmilieu te geven. De recent gepubliceerde editie 2024 van het verslag behandelt de gegevens van de periode 2019-2022.

Het doel is een balans op te maken van de staat van het leefmilieu in Brussel, hoe het evolueert en welke druk erop wordt uitgeoefend. Zo worden de burgers geïnformeerd en gesensibiliseerd, maar wordt ook richting gegeven aan de strategieën en beleidslijnen die worden ingevoerd. In België publiceren de 2 andere gewesten bovendien gelijkaardige informatie en er bestaat ook een verslag op nationaal niveau. Een grote groep mensen werkt hier dus aan mee!

Er zijn inderdaad verbeteringen en het is goed om het daarover te hebben, zelfs al zijn ze nog niet uitzonderlijk of voldoende. De duidelijke verbetering van de luchtkwaliteit in Brussel is alvast een plaatsje in de spotlights waard, maar er zijn nog meer verbeteringen die ik kan aanhalen:

• Een dalend energieverbruik, wat leidt tot een vermindering van de uitstoot van vervuilende stoffen en broeikasgassen. 
• Een betere kwaliteit van het oppervlaktewaterEr wordt gewoonlijk een onderscheid gemaakt tussen zeewater en binnenwater, wat op zijn beurt in oppervlaktewater en grondwater wordt onderverdeeld. Het oppervlaktewater wijst op het water dat op de oppervlakte van de aarde afvloeit of stagneert en bevat het water van de meren, rivieren en waterpartijen (vijver, kunstmatige bekkens, poelen, ...). (zowel op fysisch-chemisch als op biologisch vlak).
• Een lagere blootstelling van de Brusselaars aan verkeerslawaai, met een positief effect van ‘Brussel Stad 30’ in het bijzonder. 
• Een grote diversiteit aan dier- en plantensoorten in het Gewest, wat ook aantoont dat er een grote verscheidenheid aan biotopen is. Sinds 2016 worden er bijvoorbeeld opnieuw vissen waargenomen in de Zenne. In het Zoniënwoud worden er meer vleermuizen gespot en bouwen er wel 5 soorten spechten hun nesten. Ook zijn er weer oeverzwaluwen langs het Kanaal genesteld, na zich daar meer dan 40 jaar niet vertoond te hebben. Daarnaast werd er de voorbije 20 jaar een duidelijke stijging van de populaties huiszwaluwen waargenomen.
• 80% van de onderzochte bodems werden beoordeeld als van gemiddelde tot goede kwaliteit, met weinig of geen gebruiksbeperkingenMaatregelen opgelegd voor verontreinigde terreinen die toelaten om het aanvaardbaar risico van de verontreiniging te handhaven. De meest frequent voorkomende gebruiksbeperkingen zijn het plaatsen of het behouden van een betonlaag, het verbod op een moestuin, het verbod op de installatie van drinkwaterleidingen in de verontreinigde bodem, het verbod op het plaatsen van een kelder, het verbod op het onttrekken van grondwater of het verbod op het ontgraven van verontreinigde bodem. Deze beperkingen zijn niet noodzakelijk definitief en kunnen opgeheven worden indien de verontreiniging het voorwerp uitmaakt van een vrijwillige behandeling. (dit punt moet nog worden bevestigd door verdere onderzoeken op andere percelen). 

Alle genomen maatregelen beginnen dus vruchten af te werpen en daar zijn we blij om.

Er zijn nog veel uitdagingen voor ons stadsgewest! Bijvoorbeeld: 

• De uitstoot van broeikasgassen verminderen en het energieverbruik van fossiele brandstoffen blijven terugdringen, onder meer door de renovatie van gebouwen en door transport anders aan te pakken en tegelijkertijd de stad aan te passen aan de klimaatveranderingWijst op trage variaties van de klimaatskenmerken mettertijd, op een welbepaalde plaats: opwarming of afkoeling. Sommige vormen van luchtvervuiling, veroorzaakt door menselijke activiteiten, zijn een bedreiging voor het klimaat in de zin dat er een globale opwarming zou kunnen ontstaan. Dit verschijnsel kan belangrijke schade veroorzaken: stijging van de zeeniveaus, verergering van de uiterste klimaatsverschijnselen (droogtes, overstromingen, wervelstormen, enz.), destabilisatie van de bossen, bedreiging voor de zoetwatervoorraden, moeilijkheden voor de landbouw, woestijnvorming, vermindering van de biodiversiteit, verspreiding van tropische ziekten, enz.. Dat is een grote uitdaging! Daarbovenop komt nog de onrechtstreekse uitstoot die verband houdt met goederen die lokaal worden geconsumeerd, maar elders worden geproduceerd (voeding, kledij enz.).
• De luchtkwaliteit verbeteren om tegen 2023 te voldoen aan de Europese normen en de aanbevelingen van de WHO. Ook zijn er doelstellingen te respecteren voor de bescherming van de natuur en het afremmen van de daling van soorten. Deze uitdaging is enorm.
• De geluidsoverlast door weg- en luchtverkeer doen dalen om de gezondheid van de bewoners te beschermen.
• De waterkwaliteit verbeteren met het oog op de ambitieuze Europese doelstellingen en aanzienlijke uitdagingen, zoals de aanpassing van afvalwaterzuiveringsinstallaties en het beheer van overstorten (van riolen in waterlopen) bij hevige regenval.
• Het aandeel bouwafval verhogen dat hergebruikt of gerecycleerd kan worden.

We kunnen besluiten dat ondanks de goede bedoelingen, het volgende decennium cruciaal zal zijn als we deze trends willen omkeren en onze ecosystemen willen beschermen!

Er zijn inderdaad veel verbanden tussen de kwaliteit van het leefmilieu en onze gezondheid.

Elke verbetering van de kwaliteit van het leefmilieu (zoals de luchtkwaliteit, het geluidsniveau, het warmtebeheer of de toegang tot de natuur en groene ruimten) heeft positieve gevolgen voor onze gezondheid. Er worden in Brussel veel acties ondernomen om dit te bereiken. Zo zijn er alle maatregelen die worden genomen om de verschillende plannen en programma’s uit te voeren, zoals het Gewestelijk Plan voor Duurzame OntwikkelingOntwikkelingswijze die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder daarmee voor de toekomstige generaties de mogelijkheden in gevaar te brengen om ook in hun behoeften te voorzien. Het gaat dus om een demarche die ernaar streeft de continuïteit van de economische en sociale ontwikkeling in de tijd voort te zetten, met eerbied voor het leefmilieu en zonder de natuurlijke hulpbronnen die nodig zijn voor de menselijke activiteiten in gevaar te brengen., het Lucht-Klimaat-EnergieplanDit plan bundelt op een geïntegreerde manier de belangrijkste gewestelijke beleidslijnen inzake lucht, klimaat en energie. Het heeft zijn wettelijke basis in het Brussels Wetboek van Lucht, Klimaat en Energiebeheersing (BWLKE), is het resultaat van de betrokkenheid van zes besturen (Leefmilieu Brussel, Brussel Huisvesting, Brussel Economie en Werkgelegenheid, Urban, Perspective, Brussel Mobiliteit) en vormt de bijdrage van Brussel aan de Belgische klimaatactie in het Nationaal Energie- en Klimaatplan (NEKP)., het mobiliteitsplan Good Move, het Natuurplan, het Waterbeheerplan, het Gewestelijk plan voor de bestrijding van geluidshinder, de Good Food-strategie en vele andere. 

De kwaliteit van het leefmilieu varieert sterk binnen het Gewest met uiteenlopende gevolgen voor de levenskwaliteit van de lokale bewoners. Het is belangrijk daarbij op te merken dat de zones die het zwaarst worden getroffen (door lawaai, lucht, hitte, overstromingen) ook vaak dichtbevolkt zijn en dat door huishoudens met lagere inkomens. Deze vaststelling werpt cruciale vragen op over sociale en ecologische rechtvaardigheid ...

Het leefmilieu onder een loep: enkele feiten en cijfers

• Sinds 1999 daalt het gemiddelde energieverbruik per huishouden. Brusselaars verwarmen hun huis minder omwille van verschillende redenen (energiekosten, betere isolatie enz.).
• Tegen 2021 was de uitstoot van broeikasgassen in het Gewest gedaald met 14% ten opzichte van 1990 en met 23% ten opzichte van 2005.
• 55% van de Brusselaars wordt blootgesteld aan lawaai van het luchtverkeer op een niveau dat volgens de WHO aanzienlijke hinder kan veroorzaken. In 2021 ondervond ook 30% van de Brusselaars lawaai van het wegverkeer. Gemiddeld verliezen we zo’n 4 maanden aan gezond leven door hinder en slaapverstoring veroorzaakt door transportlawaai.
• In 2023 had 22% van de inwoners van het Gewest geen toegang tot een groene ruimteDe groene ruimtes omvatten particuliere tuinen en domeinen, openbare parken en bossen, groene zones langs spoor- en andere wegen, braakland, recreatiegebieden en begraafplaatsen. in de buurt van zijn of haar woning.
• In 2023 verbond het Gewest zich ertoe om het aandeel van het grondgebied dat beschermd of strikt beschermd is (natuur- en bosreservaten, integrale bosreservaten, Natura 2000-zones) te verhogen van 14,6% naar 25% tegen 2030.
• Tussen 2012 en 2023 werden bijna 150.000 bomen geplant in het Zoniënwoud om de soorten te diversifiëren en de populaties te verjongen.
• In 2021 werd 35,4% van het gemeentelijk afval gerecycleerd of hergebruikt (opmerkelijk minder dan de Europese doelstelling van 55% tegen 2025).

Meer dan de helft van de oppervlakte van het Brussels Gewest is vergroend, maar er zijn grote verschillen tussen de wijken. De groenbedekking is zeer ongelijk verdeeld over het grondgebied en de begroeide zones staan sterk onder druk omwille van verschillende redenen, waaronder voornamelijk de voortdurende verstedelijking. Leefmilieu Brussel is de belangrijkste beheerder van de groene ruimten in het Brussels Gewest. Het beheerde iets meer dan 2.300 ha in 2023. In 20 jaar tijd is deze oppervlakte met een 100-tal hectare toegenomen. Er wordt een ecologisch beheer gevoerd om de biodiversiteitDe diversiteit aan levende soorten die zich kunnen in stand houden en die zich zonder externe hulp kunnen voortplanten (fauna en flora). te bevorderen.

Het verslag is het resultaat van een grote verzameling gegevens en informatie van thematische experten van Leefmilieu Brussel, maar ook van andere instanties. We zijn bij hen te rade gegaan om de inhoudstafel van het verslag op te stellen en om de analyses op basis van de gegevens te valideren. Nadat het verslag is nagelezen en de kernboodschappen intern zijn gevalideerd, bezorgen we het aan het kabinet van de minister van Klimaattransitie, Leefmilieu, Energie, Sociale Actie en Gezondheid. Hierna volgt nog een hele raadplegingsprocedure voordat we het verslag op onze website kunnen publiceren: indiening voor advies bij de Milieuraad, vervolgens bij de Brusselse Hoofdstedelijke Regering en uiteindelijk bij het Parlement. Pas na het doorlopen van heel deze procedure kunnen we het verslag online zetten. Daarom werd het verslag over de periode 2019-2022 pas eind 2024 gepubliceerd. Dat is natuurlijk een licht frustrerende vertraging, maar deze frustratie wordt deels gecompenseerd door een aanpassing van onze werkwijze.

Je moet weten dat in de jaren 90, toen de eerste verslagen werden gepubliceerd, dat nog op papier gebeurde. Na verloop van tijd werden deze papieren documenten enkele centimeters dik. Daarom hebben we onze werkwijze herzien naar het publiceren van pdf’s en uiteindelijk ook het plaatsen van meer informatie op de website van Leefmilieu Brussel. Vandaag heeft het Verslag over de Staat van het Leefmilieu de vorm van thematische kernboodschappen in een samenvattend pdf-bestand. Aan de basis hiervan liggen meer dan 130 meer gedetailleerde thematische analyses die beschikbaar zijn op de website. De informatie is georganiseerd in 11 hoofdstukken die op hun beurt zijn opgedeeld in verschillende fiches waarin de gegevens worden gepresenteerd als ‘indicator’ of ‘focus’. Deze gegevens worden gaandeweg bijgewerkt volgens hun beschikbaarheid, waardoor we sneller kunnen reageren en actueler kunnen zijn dan in het verslag (in pdf-formaat) zelf!

Ja, dat hopen we inderdaad! Het is soms moeilijk om aan ieders interesses en noden te voldoen, maar onze keuze voor een benadering aan de hand van thema’s en indicatoren die telkens bijgewerkt worden met nieuwe informatie, stemt overeen met wat er in de andere gewesten en op Europees niveau wordt gerealiseerd. We hebben ook informatie uit andere studies opgenomen die interessant zijn om de terugkerende informatie over de staat van het Brusselse leefmilieu aan te vullen. Deze onderwerpen, die we ‘focussen’ noemen, bieden een meer complete aanpak om de specifieke stedelijke aard, de dynamiek en de uitdagingen van Brussel te begrijpen. Ze omvatten meer transversale en innovatieve thema’s, zoals de implementatie van de lage-emissiezone (LEZ), Natuurgebaseerde oplossingen, Good Food enz.

Ja, er zijn inderdaad 3 informatieniveaus in de publicaties die verspreid worden:

• De gedetailleerde analyses op de website van Leefmilieu Brussel, die continu up-to-date worden gehouden, zijn bedoeld voor een meer ervaren publiek (wetenschappers, andere administraties, burgers met voorkennis enz.). Hoewel we ernaar streven om de informatie begrijpelijk te maken, is ze soms toch zeer technisch.
• Er staat veel informatie op de site. Om de 2 jaar publiceren we daarom de belangrijkste kernboodschappen die uit de uitgevoerde analyses kunnen worden gehaald in een pdf. Dat is het verslag in de strikte zin van het woord, waarvan de nieuwe versie net is gepubliceerd. Het is uiteraard toegankelijk voor iedereen, maar ook voor een meer strategisch publiek (journalisten, politici, overheden, verenigingen enz.).
• Tot slot is een selectie van gegevens en indicatoren opgenomen in een meer dynamische en geïllustreerde versie voor het grote publiek. Die versie wordt jaarlijks bijgewerkt.

Voor alle hierboven genoemde uitdagingen moet de koe echt bij de hoorns gevat worden, ook al weten we dat ze slechts geleidelijk aan aangepakt zullen worden. Door de staat van het leefmilieu thematisch te benaderen, heeft men de neiging om voor elk thema ambitieus te zijn. Er staan duidelijk veel zaken op het spel en deze moeten allemaal tegelijkertijd aangepakt worden! In de huidige context is het dus essentieel om te blijven communiceren over de staat van het leefmilieu.