U bent hier

De bodem onder druk

Op de schaal van een mensenleven moet de bodem beschouwd worden als niet hernieuwbare hulpbron.  Desondanks staat de bodem bloot aan een reeks van degradatieprocessen die vaak worden versterkt door menselijke activiteiten. Zo is één bodem op drie op het Europese continent door een van de hiernavolgende processen beschadigd. De bedreigingen treffen de hele planeet en Brussel-Hoofdstad vormt geen uitzondering op de regel.  

Hieronder vindt u de belangrijkste processen die de bodem aantasten in het Brussels Gewest.

Bodemverharding

Ondoorlaatbaarheid door bodemverharding is vooral het gevolg van het uitdijen van de steden met hun bebouwde en verharde oppervlakken, zoals wegen, woningen of parkeerplaatsen. In 2010 werd 46 % van het gewestelijk grondgebied ingenomen door verharde oppervlakken. Op deze in beslag genomen oppervlakken verdwijnt het bodemleven. De enige dienst die dit soort bodem nog levert is als drager van bebouwing. In groene gebieden met levende bodems bieden deze allerlei milieudiensten aan, zoals het indijken van overstromingen, voedselproductie of het recycleren van organisch materiaal. 

Verdichting

Bodemverdichting is het resultaat van samendrukken van het oppervlak door herhaaldelijk betreden door mens en dier, door land- of bosbouwmachines die er overheen rijden, maar ook door neerslag op de onbegroeide bodem. 

In een gezonde bodem maken lucht en water bijna 50 % van de massa uit. Verdichting maakt een bodem minder poreus en leidt zo tot een afname van de hoeveelheid lucht en water tussen de minerale aggregaten. Bodemverstikking heeft een directe invloed op de biologische activiteit doordat de hoeveelheid levende organismen in de bodem aanzienlijk afneemt. De verdichting heeft ook invloed op het wortelstelsel van de planten, omdat het water minder gemakkelijk toegankelijk is en wortels moeilijker kunnen ademhalen.

In ons gewest is dit fenomeen terug te vinden in bepaalde drukbezochte parken waar talrijke evenementen plaatsvinden (bijvoorbeeld het Jubelpark), op braakliggende gronden, bospaden of wandelpaden, enz. Het kan dus van belang zijn om de toegankelijkheid van bepaalde gebieden, zoals de Natura 2000-gebieden, te beperken.

Erosie

Erosie is een natuurlijk fenomeen waarbij de gecombineerde werking van wind en water de bovenste bodemlagen wegwaait of -spoelt. In sommige gevallen kan menselijk handelen het fenomeen versnellen, bijvoorbeeld wanneer de bodem is aangetast door verdichting of wanneer deze kaal is achtergelaten. In deze omstandigheden vergroot de erosieve kracht van het afvloeiende water, omdat het in snelheid, maar ook in dichtheid toeneemt.

Voor de samenleving kunnen de gevolgen aanzienlijk zijn, met name bij overstromingen of modderstromen die kunnen leiden tot schade aan materiële goederen (weggespoelde auto's, overstroomde kelders). Ook de schade aan de bodem is aanzienlijk. Het is belangrijk om te weten dat in de eerste paar centimeters van de bodem de biologische activiteit het grootste is. Daar wordt organisch materiaal dus het actiefste gerecycleerd. Het verliezen van die eerste centimeters verstoort dan ook sterk de rol van bodems in de koolstofcyclus.

In het Brussels Gewest is het reliëf niet erg uitgesproken, wat dit fenomeen beperkt. Toch zijn er in sommige groene ruimten actieve gebieden van erosie waar boomwortels bloot komen te liggen omdat de bodemdikte zo sterk is afgenomen. Dit blijft uiteraard niet zonder gevolgen voor de stabiliteit van grote bomen en de gezondheid van de bodem, en daarom moet er snel actie worden ondernomen.

En nog veel meer

Natuurlijk zijn er nog andere bedreigingen die de Brusselse bodem aantasten.

Gezien het industriële verleden van het gewest neemt bodemverontreiniging in het spectrum van bedreigingen een prominente plaats in. Deze verraderlijke dreiging heeft een directe impact op de bodemkwaliteit, maar ook op de gezondheid van de Brusselse burgers, door verontreiniging van bodem en grondwater en verdamping in de omgevingslucht. Gelukkig zet Leefmilieu Brussel zich, sinds 2005 en het verschijnen van de eerste bodemordonnantie, proactief in aan het verbeteren van de toestand van de bodems. In 2020 werd bijna de helft van de percelen in Brussel waarvoor er sterke aanwijzingen van verontreiniging waren onderzocht en tot op heden werden reeds 760 ha behandeld en herbestemd voor nieuwe residentiële, economische of recreatieve activiteiten.

Andere bedreigingen blijven echter onderbelicht, zoals de afname van de biodiversiteit in de bodem, of van het gehalte aan organisch materiaal in de bodems. Deze bedreigingen hebben een rechtstreekse impact op de bodemkwaliteit en het vermogen om samenlevings- of milieudiensten te verlenen. 

In de toekomst wil de Good Soil-strategie zich richten op een ruimer spectrum aan bedreigingen en een overkoepelend bodembeheerplan invoeren. 

Datum van de update: 28/09/2020