U bent hier

Invasieve uitheemse soorten

De verspreiding van invasieve exoten in de natuur vormt een van de voornaamste bedreigingen voor de inheemse biodiversiteit. Bovendien kunnen de invasieve soorten aanzienlijke gevolgen met zich meebrengen voor de economie en de volksgezondheid.
14 van de 49 soorten op de lijst van invasieve uitheemse soorten die zorgwekkend zijn voor de Europese Unie zijn waargenomen in het Brussels Gewest. Tientallen andere soorten, die niet op de Europese lijst voorkomen maar wel opgenomen zijn in de bijlage van de Natuurordonnantie over de invasieve soorten en/of in de databank van het Belgisch Forum Invasieve Soorten, zijn eveneens in het Brussels Gewest aanwezig. 

Het probleem van invasieve uitheemse soorten

De mens introduceert reeds eeuwenlang, doelbewust of per ongeluk, dier- en plantensoorten evenals zwammen en micro-organismen buiten hun natuurlijk verspreidingsgebied.  Sommige soorten kunnen zich aan de nieuwe omgeving aanpassen, planten zich voort en verspreiden zich soms zelfs in die mate dat ze de semi-natuurlijke habitat koloniseren. Door de groeiende mondialisering van de economie en de explosieve toename van het toerisme zijn deze soorten ook steeds talrijker.
Wanneer bepaalde uitheemse soorten zich echter blijven verspreiden in de lokale natuur, kan dit leiden tot het verdwijnen van inheemse soorten en het ecosysteem sterk beïnvloeden (concurrentie met de lokale soorten om voedsel of broedplaatsen, invasief gedrag bij afwezigheid van of gebrek aan natuurlijke vijanden, buitensporige predatie, binnendringen van oppervlaktewateren, verspreiding van ziekten, enz.). Ze kunnen eveneens ernstige gevolgen met zich meebrengen voor de economie (schade aan de gewassen, beperkingen voor de scheepvaart of de waterrecreatie, regulerende maatregelen, alsook maatregelen voor het herstel van de biodiversiteit enz.) en de volksgezondheid (infectieziekten, allergieën, brandwonden enz.).
Deze (potentiële) invasieve uitheemse soorten worden dan ook uitvoerig onderzocht om hun aanwezigheid en evolutie te observeren, hun ecologie en mogelijke impact te beschrijven, en vast te stellen welke beheersmaatregelen moeten worden getroffen om hun impact te beperken.

Het wettelijk kader met betrekking tot invasieve uitheemse soorten

Op 1 januari 2015 is een nieuwe Europese verordening betreffende invasieve uitheemse soorten in werking getreden. Deze heeft tot doel de negatieve impact van de introductie en verspreiding van invasieve uitheemse soorten in de Europese Unie te voorkomen en zoveel mogelijk te beperken door middel van een overkoepelende, tussen de lidstaten gecoördineerde aanpak.
De verordening heeft betrekking op een aantal soorten die opgenomen zijn in een lijst, gebaseerd op verscheidene criteria zoals het vermogen van de soort om zich in het milieu voort te planten en de ernst van hun negatieve impact op de biodiversiteit, de gezondheid van de mens of de economie. De opname in de lijst houdt ook rekening met de noodzaak van een gezamenlijke actie op het niveau van de Europese Unie en de verwachte efficiëntie van de maatregelen die men zal nemen. De wetenschappelijke beoordeling van de risico's wordt gecontroleerd door een wetenschappelijk platform met experts van de 28 lidstaten.
De lijst moet regelmatig worden bijgewerkt en ten minste om de 6 jaar volledig opnieuw worden onderzocht.  In juli 2016 werd een eerste lijst goedgekeurd met 37 voor de Europese Unie zorgwekkende soorten. Een jaar later werd hij met 12 bijkomende soorten uitgebreid.
Op deze 49 soorten zijn onder meer de volgende maatregelen van toepassing:

  • preventieve maatregelen (verbod op het houden, de handel, het transport, het kweken en het vrijlaten ervan);
  • de invoering van een monitoringssysteem;
  • de vroegtijdige uitroeiing van de soorten bij hun eerste waarneming;
  • het optimaal beheer van de soorten die al wijdverspreid zijn.

Volgens de verordening kunnen de lidstaten ook hun eigen nationale lijst opstellen van invasieve soorten die een versterkte regionale samenwerking vereisen.
In het Brussels Gewest voorziet de in 2012 goedgekeurde natuurordonnantie de uitvoering van maatregelen voor de preventie van de intrede van nieuwe soorten op het grondgebied van het Gewest en voor de beperking van hun impact, met inbegrip van maatregelen voor de uitroeiing van reeds aanwezige invasieve soorten. Toch wordt het Brussels wettelijk kader aangepast om rekening te houden met de nieuwe Europese bepalingen. Daarnaast werkt men, gelet op het grensoverschrijdend karakter van deze problematiek, aan de ratificering van een samenwerkingsakkoord voor de coördinatie van de maatregelen wanneer meer dan één Gewest wordt getroffen.

Invasieve uitheemse soorten in het Brussels Gewest

14 soorten van de Europese lijst van de invasieve uitheemse soorten zijn in het Brussels Gewest waargenomen. De meeste komen ook voor op de lijst van ongeveer zeventig invasieve uitheemse soorten in bijlage IV van de natuurordonnantie. Merk op dat voor bepaalde soorten, zoals de wasbeer, het aantal waarnemingen uiterst beperkt is.

Vele andere in het Brussels Gewest en/of in Vlaanderen en Wallonië aanwezige soorten die niet op de Europese lijst voorkomen, zijn eveneens problematisch. Dat is bijvoorbeeld het geval met de eenjarige Ambrosia (Ambrosia artemisiifolia), een buitengewoon allergene plant, de Japanse duizendknoop (Fallopia japonica), de Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina), de groene parkieten (Psittacula krameri en eupatria, Myiopsitta monachus) en de grote Canadese gans (Branta canadensis).
Om een interregionale benadering mogelijk te maken, overweegt men een nationale lijst - en ook regionale lijsten - op te stellen die in het kader van de Europese reglementering past.
In afwachting van een dergelijke lijst is de door het Belgisch Forum Invasieve Soorten samengestelde en bijgehouden databank 'Harmonia' van de invasieve soorten een referentie in deze materie. Begin 2015 bevatte deze databank 87 in België aanwezige soorten, waarvan 43 op de zwarte lijst staan (soorten met een grote milieu-impact).  49 van deze soorten werden in de periode 2011-2014 in het Brussels Gewest opgetekend (zie voor meer informatie over deze soorten de factsheet 'Invasieve exoten: evolutie en beheer').
Bijna drie kwart van deze invasieve soorten zijn vaatplanten. Van de 49 soorten werden 6 tussen 2011 en 2014 voor het eerst op het grondgebied van het Gewest waargenomen: 4 vaatplanten (waarvan 3 op de zwarte lijst), 1 vogel (rosse stekelstaart, Oxyura jamaicensis) en 1 vis (zwartbekgrondel, Neogobius melanostomus). Daarentegen werden 12 invasieve soorten – voornamelijk planten – die tussen 1900 en 2006 in het Brussels Gewest werden waargenomen, in de periode 2011-2014 niet langer waargenomen. Dit betekent echter niet dat ze niet meer aanwezig zijn, aangezien er geen systematisch surveillanceprogramma bestaat.

De halsbandparkieten

Drie soorten groene parkieten, ontsnapt of vrijgelaten, hebben zich uitstekend aangepast aan de omgeving en nestelen zich in grote aantallen in het Brussels Gewest. Door hun exponentiële groei sinds de jaren '90 worden deze parkieten aandachtig gevolgd (zie factsheet over de avifauna ).  Op vraag van Leefmilieu Brussel voerde Natagora in 2008 een onderzoek naar de werkelijke en potentiële impact van de halsbandparkieten (Psittacula krameri). Volgens deze studie wordt in het Brussels Gewest de meeste hinder veroorzaakt bij hun nesten (geluidshinder, uitwerpselen, schade aan de bomen). De grootste zorg is dat deze holtebewonende vogels een te sterke concurrentie gaan vormen voor de inheemse holtebewonende vogels en vleermuizen. Hoewel tot dusver nog geen dergelijke impact kon worden aangetoond, blijft dit aan de orde, in het bijzonder wanneer er een tekort aan holle bomen zou zijn.
Sinds een aantal jaren merken deskundigen een sterke toename op van parkietpopulaties buiten Brussel, zoals blijkt uit de kaarten hieronder.  Aangezien parkieten gedeeltelijke vruchteneters zijn, zou aanzienlijke schade kunnen worden berokkend op die plaatsen waar de boomgaarden een belangrijke economische rol spelen, meer bepaald in het Pajottenland.

Waarnemingen van halsbandparkieten (Psittacula krameri) in en rond het Brussels Gewest in de perioden 2008-2011 en 2013-2016 (gebaseerd op de waarnemingen op de website http://waarnemingen.be/)

Bron: http://waarnemingen.be/
 

Ondernomen acties van het Brussels gewest

Het in 2016 goedgekeurde natuurbeheerplan bevat een in 4 voorschriften uitgewerkte maatregel die specifiek op het beheer van invasieve soorten gericht is.
Verschillende acties werden reeds ondernomen, waaronder meer bepaald:

  • het informeren en sensibiliseren van de bevolking omtrent de problemen die bepaalde invasieve soorten veroorzaken en de acties die ze kunnen ondernemen om deze tot een minimum te beperken, met inbegrip van het voederen (infosheets, brochures en folders, website enz.) ;
  • het informeren en sensibiliseren van beroepsbeoefenaars in de tuinbouwsector om het kweken en verkopen van invasieve planten terug te dringen en het gebruik van alternatieve inheemse soorten aan te sporen (via de cofinanciering van het nationale project LIFE+ “AlterIAS”) ;
  • het verspreiden van informatie (technische fiches) en het opleiden van veldpersoneel om bepaalde invasieve planten te beheren ;
  • het beheren in het veld van bijzonder problematische invasieve soorten zoals de Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina), de Japanse duizendknoop (Fallopia japonica), de reuzenberenklauw (Heracleum mantegazzianum) of ook nog de grote Canadese gans (Branta canadensis);
  • het financieren via openbare aanbestedingen of subsidies van projecten die de potentiële impact van bepaalde exoten in het Brussels Gewest onderzoeken.

Gezien de transgewestelijke aard van het probleem werkt Leefmilieu Brussel tevens samen met werkgroepen, panels van deskundigen en begeleidingscomités voor onderzoeken die op bovengewestelijk en internationaal niveau worden georganiseerd. Er bestaan ook wetgevingsinstrumenten, meer bepaald in het kader van de Ordonnantie van 1 maart 2012 betreffende het natuurbehoud. Deze ordonnantie verbiedt bijvoorbeeld het planten van niet-inheemse plantensoorten in de natuurreservaten en de herinvoering en opzettelijke invoering in de natuur van een zeventigtal invasieve dier- of plantensoorten. Ze machtigt de Regering bovendien om bestrijdingsmaatregelen te nemen tegen bepaalde invasieve soorten.

Datum van de update: 07/01/2019
Documenten: 

Methodologische fiches

Factsheets

Fiches van de Staat van het Leefmilieu

Andere publicaties van Leefmilieu Brussel

Plannen en programma’s