U bent hier

De Aziatische hoornaar aan de poorten van Brussel

14/06/2019

De Aziatische hoornaar, een invasieve uitheemse soort, is in Brussel waargenomen en zal zich daar naar verwachting vestigen. Dit roofinsect heeft het op bijen gemunt en baart imkers en natuurliefhebbers daarom zorgen. Hoe herken je dit insect en vooral, hoe ga je ermee om?

De Aziatische hoornaar (Vespa velutina nigrithorax) is een sociaal insect en een verwant van onze Europese hoornaar (Vespa crabro). De soort is in 2004 per ongeluk in Europa geïntroduceerd. Sindsdien heeft het insect bijna heel Frankrijk, Noord-Spanje en Italië gekoloniseerd en is het ook aanwezig in het westen van Duitsland en in Engeland. In België is het insect sinds 2010 aanwezig en beweegt het zich jaar na jaar naar het oosten.
In 2018 werd de Aziatische hoornaar voor het eerst waargenomen in Brussel, in de gemeenten Ukkel en Elsene. Dat waren individuen in de vlucht of zich voedende dieren. Tot mei 2019 waren nog geen nesten gevonden.  In het vroege voorjaar werd naar verluidt een nieuw individu geobserveerd, opnieuw in Elsene. Daarom wordt ervan uitgegaan dat hij dit jaar ook in onze regio gaat nestelen, zo dit niet al het geval is.

Waaraan kunnen we de Aziatische hoornaar herkennen?

De Aziatische hoornaar is donker van kleur. Vooral de kop (behalve de oranje ‘snuit’) [1] en het borststuk [2] zijn glimmend zwart. Het achterlijf [3] is zwart in de taille en oranjebruin naar achteren toe. De poten zijn helder geel aan het uiteinde (vandaar ook de naam ‘geelpotige hoornaar’).

De Europese hoornaar is iets groter en aanzienlijk kleurrijker. Zijn borststuk en kop zijn feller gekleurd en roodachtig, met goed gemarkeerde ogen. Zijn achterlijf is geel met duidelijke zwarte patronen, vergelijkbaar met die van wespen. De stevige poten zijn oranjebruin van kleur.

Hoe herkennen we het nest van de Aziatische hoornaar?

Het nest van de Aziatische hoornaar bestaat in twee vormen. In het voorjaar vormt de kolonie haar eerste nest (het primaire nest), op een beschutte plaats, dicht bij de grond (lege bijenkorf, schuur, dakrand, bosje ...). Dat nest is bolvormig en relatief klein. 

Wanneer de kolonie te groot wordt, meestal rond augustus (als ze meer dan 2.000 individuen kan tellen), wordt een secundair nest gebouwd. Dat zit vaak hoog in de bomen en is daarom, tot de herfst invalt, moeilijk op te sporen. Deze hangende nesten zijn veel groter (tot wel 1m*80 cm) en kunnen de vorm hebben van een ei.

De nesten zijn gemaakt van gekauwde houten vezels, die een soort grof grijsbruin karton vormen. Ze zijn te herkennen aan een zijdelingse ingang.

Het nest van de Europese hoornaar daarentegen wordt in de grond, in holle bomen en op beschutte plaatsen zoals in nestkastjes gebouwd, maar nooit in de boomtoppen. Het nest heeft een brede basale ingang (onderaan) en kan tot 30 cm in diameter en 60 cm hoog worden.

Wespen (Vespula spp.) bouwen papieren nesten op beschutte plaatsen (daken, verlaagde plafonds, garages ...) en, wanneer ze in bomen worden gebouwd, eerder in schaduwrijke en goed verborgen zones. Wespennesten hebben altijd een ingang bij de basis, met een kleine diameter. Ze zijn tamelijk grijsachtig en zijn tot 1 m in diameter (Duitse wesp) of bruinachtig en kleiner van doorsnee (30 cm of meer) voor de gewone wesp.

Ook verwarring met het nest van de middelste wesp is mogelijk. Dat is klein en bolvormig met een spitse punt en een ingang bij de basis. Het wordt gebouwd in struiken die niet hoger zijn dan 2 meter.  

Al deze soorten hebben een levenscyclus van een jaar: het is dus niet nodig om nesten in de winter te bestrijden!

Wat zijn de risico's voor de veiligheid en de gezondheid?

De Aziatische hoornaar is niet beduidend gevaarlijker dan de Europese hoornaar. Hij is niet agressief en niet lastig als hij in zijn eentje is, bijvoorbeeld terwijl hij zich voedt.

Het risico is groter bij nesten, die beter niet gestoord kunnen worden, want dan kunnen de insecten gegroepeerd aanvallen. Algemeen geldt dat het nest veilig tot 5 meter kan worden genaderd. Er zijn maar weinig steken van de Aziatische hoornaar gemeld in Frankrijk, en die vonden alleen plaats bij pogingen om nesten te vernietigen door ongetrainde mensen en met ongeschikte methoden.

Het gif van de Aziatische hoornaar is even gevaarlijk als wespengif: over het algemeen is het niet gevaarlijk, maar het kan bij sommige mensen allergische reacties veroorzaken. Dit geldt echter ook voor de Europese hoornaar en voor wespen.

Wat zijn de risico’s voor de biodiversiteit?

Er is melding gemaakt van predatie op wilde insecten, maar er zijn geen aanwijzingen dat dit een duidelijk effect heeft op hun populaties. De verschillende wilde insecten zijn naar schatting goed voor iets meer dan een derde van het dieet van de Aziatische hoornaar in stedelijke gebieden: voornamelijk diptera (vliegen) en andere sociale vliesvleugeligen, vooral wespen.

Waarnemingen tonen ook aan dat de hoornaar de rupsen zou aanvallen van de buxusmot, een vlinder die aanzienlijke schade toebrengt aan onze parken en tuinen. 

In dit stadium is er dus niet specifiek een groot en onmiddellijke risico voor in het wild levende soorten gesignaleerd. De Aziatische hoornaar is een opportunistisch roofdier, dat zijn acties zal richten op rijk aanwezige voedselbronnen. Dit gedrag verklaart de aanzienlijke predatie van wat Aziatische hoornaars als een buffet ‘à volonté’ zien: wespenkolonies enerzijds en bijenkasten van honingbijen (Apis mellifera) anderzijds.

Wat zijn de risico’s voor de bijenteelt?

Het grootste risico van de Aziatische hoornaar ligt dus in de bijenteelt, met name in de nazomer, in augustus en september. De honingbij maakt naar verluidt twee derde van het menu uit van Aziatische hoornaars in de steden.

Onze honingbijen zijn over het algemeen weerloos tegen deze nieuwe agressors. Naast de directe predatie verlamt de door de hoornaars veroorzaakte stress de kolonie. Die heeft daar indirect onder te lijden doordat er minder haalbijen uitvliegen en de stuifmeel- en nectaroogst die nodig is om de winter door te komen dus kleiner uitvalt.

Imkers maken zich zorgen over deze overlast. Die zorg is begrijpelijk, maar mag niet leiden tot roekeloze praktijken! 

We wijzen er daarom op dat het vangen van hoornaars door verdrinkingsvallen in de lente niet alleen ineffectief is, maar ook niet-selectief: ook koninginnen van wespen of hommels kunnen worden gedood. 

Het is mogelijk om bijenkasten in gaaskooien te plaatsen (5,5 mm maaswijdte) - let op de milieuvergunningsvoorwaarden met betrekking tot dit type constructie, afhankelijk van de grootte ervan - of om ‘muilkorven’ voor hoornaars te installeren, die in winkels worden verkocht of worden vervaardigd. Droge vallen (Red trap, Belgian trap) lijken ook effectief, maar vereisen dagelijkse waakzaamheid om de opgesloten hoornaars te verwijderen en eventuele bijvangsten vrij te laten.

Hoe reageren?

  • Ziet u een Aziatische hoornaar vliegen of zich voeden? Neem een duidelijke foto (denk om uw veiligheid!) en geef uw waarneming door via de website www.observations.be of via de mobiele applicatie iObs. De identificatie kan dan door specialisten worden bevestigd en er wordt een waarschuwing naar Leefmilieu Brussel gestuurd.
  • Ziet u een nest Aziatische hoornaars? Als het voldoet aan de identificatiecriteria, neem dan rechtstreeks contact op met de brandweer door het nummer 112 te bellen. Alleen brandweerlieden mogen Aziatische hoornaarnesten neutraliseren met insecticiden en de juiste uitrusting.
  • Wordt uw bijenkast aangevallen? Geef uw observatie door zoals hierboven beschreven om de autoriteiten te informeren.

Ga zeker niet zelf aan de slag met zelfgemaakte voorjaarsvallen (bier, wijn, grenadine enz. om koninginnen te doden): deze manier van vangen is nutteloos, ondoeltreffend en zelfs contraproductief en gevaarlijk voor wilde dieren (omdat de vallen niet selectief zijn). Deze vallen kunnen beschermde soorten schaden en kunnen u dus ook een boete opleveren!

Datum van de update: 14/06/2019