U bent hier

Groene ruimten beheerd door Leefmilieu Brussel

Actualisering : februari 2020

De afdeling Groene Ruimten van Leefmilieu Brussel is belast met het beheer van 106 groene ruimten die samen een oppervlakte van 525 ha beslaan (januari 2020). Elk van deze groene ruimten krijgt een specifiek beheer dat is aangepast aan haar kenmerken, met het doel haar sociale, ecologische en stedenbouwkundige functies maximaal te benutten. Door nieuwe groene ruimten aan te leggen, wil het Gewest ook het kwantitatieve aanbod ervan vergroten, vooral in de dichtbebouwde wijken met weinig groen, en de connectiviteit verbeteren.

Leefmilieu Brussel, de grootste beheerder van openbare groene ruimten 

Ongeveer 54% van het Brusselse grondgebied is bedekt met vegetatie (zie factsheet "Analyse van de onbebouwde oppervlakten in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest door interpretatie van satellietbeelden"). Deze vegetatie is van zeer uiteenlopende aard: privétuinen en -domeinen, openbare tuinen en parken, groene sport- en recreatieterreinen, half-natuurlijke gebieden, ruigten, landbouwgronden, moestuinen, kerkhoven en de groene ruimten verbonden met wegen en spoorwegen (laanbomen, met gras ingezaaide bermen en rotondes, vluchtstroken, spoorwegbermen, enz.). 
Een groot deel van de Brusselse groene ruimten is privé of niet toegankelijk voor het publiek.   Ze worden beheerd door een brede waaier van actoren (particulieren, vastgoedeigenaren, Infrabel, MIVB, koninklijke schenking, regie der gebouwen, scholen en universiteiten, rusthuizen, ziekenhuizen, het Belgisch leger, kerkfabrieken, …). Naast deze ruimten spelen de voor het publiek toegankelijke groene ruimten een fundamentele sociale rol op het vlak van levenskwaliteit, als ruimte voor spel, ontmoetingen en ontspanning. 
Voor de inrichting en het beheer van de voor het publiek toegankelijke groene ruimten zorgen vooral de gewestelijke overheidsdiensten en instellingen van openbaar nut (Leefmilieu Brussel, Brussels Mobiliteit voor de groene ruimten die verbonden zijn aan de openbare wegen die het beheert) of de gemeenten (met het park van Brussel, het Josafatpark en het Ter Kamerenbos als grootste). Sommige groene ruimten die volledig of deels voor het publiek toegankelijk zijn, worden echter beheerd door privé-actoren (bv. de groene ruimte van het oude Axa-gebouw in Watermaal-Bosvoorde) of, in verschillende mate, door of met de hulp van milieuverenigingen (Hof ter Musschen, site van het Scheutbos, natuurreservaat van de Vogelzangbeek, Vuursteendomein, enz.). 
De ontwikkeling en het beheer van bepaalde groene ruimten en half-natuurlijke groene ruimten behoren tot de opdrachten van Leefmilieu Brussel, de grootste openbare beheerder van groene ruimten op het grondgebied van het gewest. Op het niveau van de overheidsdienst is deze bevoegdheid verdeeld over de afdeling Groene Ruimten en de onderafdeling Bos en Natuur. Deze laatste beheert het Zoniënwoud en enkele bossen in Ukkel (Verrewinkelbos, Hauwaertkapel, Buysdellebos, Perckbos, domein van Latour de Freins), de natuur- en bosreservaten en enkele andere half-natuurlijke ruimten (totale oppervlakte van ongeveer 1.800 ha). De afdeling Groene Ruimten staat in voor de aanleg en het beheer van de groene wandeling en van groene ruimten zoals parken, plantsoenen, collectieve moestuinen, bossen en andere half-natuurlijke ruimten. Dit zijn groene ruimten die eigendom zijn van het Gewest of waarvan het beheer, via overeenkomsten, werd toevertrouwd aan Leefmilieu Brussel, in het bijzonder door federale of gemeentelijke instanties. 
Deze focus gaat uitsluitend over de groene ruimten die worden beheerd door de afdeling Groene Ruimten. Het beheer van het Zoniënwoud en van de natuur- en bosreservaten komt aan bod in andere focussen. Het beheer van het Zoniënwoud en de natuurreservaten komt aan bod in de focus "Semi-natuurlijke sites en beschermde groene ruimten» alsook in de focus « Gezondheidstoestand van de beuken en de eiken in het Brussels Zoniënwoud».

Begin 2020 worden 106 groene ruimten die zeer divers zijn in termen van oppervlakte en kenmerken beheerd door de Afdeling Groene Ruimten

In januari 2020 beheerde de afdeling Groene Ruimten 106 groene ruimten of vergroeningselementen (bloemperken, grasperken, enz.) van zeer uiteenlopende grootte en aard. Deze groene ruimten beslaan in totaal een oppervlakte van 525 ha. 
De grootste parken en bossen die worden beheerd door deze afdeling zijn het park van Woluwe (69 ha), het Koning Boudewijnpark (34 ha), de Kauwberg (32 ha), het park van Laken (29 ha), het Jubelpark (25 ha), het Dudenpark (23 ha), het Laarbeekbos (22 ha) en een deel van de site van het Rood Klooster (velden, moestuinen, speelpleinen, …) (21 ha). Deze acht parken en bossen, met een totale oppervlakte van bijna 255 ha, vertegenwoordigen bijna de helft van de oppervlakte van de groene ruimten die worden beheerd door de afdeling Groene Ruimten. Naast deze historische grote parken beheert Leefmilieu Brussel ook kleine overblijvende ruimten die meer verbonden zijn met de openbare wegen dan met een typologie van groene ruimten, zoals de Jean de Bolognesquare (0,21 ha), de tuin van het Conservatorium (0,05 ha) en het Monument van de Engelsen (0,03 ha).
Onderstaande tabel vermeldt, per gemeente, de parken en groene ruimten onder beheer van de afdeling Groene Ruimten alsook de oppervlakte ervan.
 

De raming van de evolutie van de oppervlakten van de groene ruimten beheerd door de afdeling Groene Ruimten in de loop van de voorbije decennia moet wellicht worden bijgesteld, gelet op:

  • de technologische evolutie van de cartografische tools die vandaag zorgen voor nauwkeurigere oppervlaktemetingen en een nauwkeurigere afbakening van de beheerde percelen; 
  • de interpretaties: de oppervlakten worden vandaag berekend met uitsluiting van de oppervlakten van de gebouwen op de site, wat niet altijd het geval was. 

Volgens het verslag over de Staat van het Leefmilieu 2003-2006 beheerde Brussel ongeveer 2.177 ha groene ruimten in 2003 (met inbegrip van bossen en wouden). Begin 2020 bedroeg deze oppervlakte 2.375 ha (groene ruimten beheerd door de afdeling Groene Ruimten en groene ruimten beheerd door de onderafdeling Bos en Natuur). Hoewel deze cijfers niet echt met elkaar vergeleken kunnen worden, bewijst dit verschil nochtans dat de totale oppervlakte van de door Leefmilieu Brussel beheerde groene ruimten in de voorbije tien jaar is toegenomen.
Onderstaande kaart toont alle door de afdeling Groene Ruimten beheerde groene ruimten die gelegen zijn op Brussels grondgebied. 

Kaart van de groene ruimten beheerd door de afdeling Groene Ruimten 

Bron: Leefmilieu Brussel, afdeling Groene Ruimten, 2019
 

(Toegang tot de interactieve kaart van de publiek toegankelijke groene ruimten en recreatiegebieden) 

Een gedifferentieerd beheer van de groene ruimten dat erop gericht is hun sociale, ecologische en stedenbouwkundige functies te optimaliseren 

De stedelijke groene ruimten vervullen verschillende functies: ontspanning en recreatie, ondersteuning van de biodiversiteit, doorsijpeling van regenwater, verfraaiing van het landschap, ontmoetingsruimten, stedenbouwkundige verbindingen (zachte mobiliteit), organisatie van evenementen, cultuur en toerisme, natuureducatie, enz. Afhankelijk van hun grootte, hun typologie (landschapspark, historisch park, recreatieruimte, enz.), hun biologische waarde en hun plaats in het stedelijk weefsel (socio-ldemografische kenmerken van de wijk, aanwezigheid van andere groene ruimten in de buurt, enz.) zijn de verschillende functies die door deze groene ruimten worden vervuld min of meer ontwikkeld.
Leefmilieu Brussel wil de diversiteit van de sociale, ecologische en stedenbouwkundige functies van deze sites zoveel mogelijk maximaliseren, rekening houdend met de vereisten van de groene ruimten die het beheert en inricht, en zo goed mogelijk tegemoetkomen aan de behoeften van de stadbewoners.
Gedifferentieerd beheer is een manier om deze uitdaging aan te gaan. Dit gebeurt meer en meer op het niveau van de groene ruimten: op basis van een gedetailleerde beoordeling van de sites, het gebruik dat ervan wordt gemaakt en de beperkingen die het inhoudt, worden beheerwijzen toegepast die specifiek zijn aangepast aan de verschillende zones. Bijvoorbeeld, een grasperk kan worden onderverdeeld in twee delen, waarbij het stevigste wordt gebruikt voor recreatie (balspelen, ...) en het meest kwetsbare voor bescherming van de biotoop. Aan de hand van deze techniek kan de waaier aan functies van een site, en dus ook de rijkdom ervan, worden vergroot. Leefmilieu Brussel bevordert ook de participatie van de inwoners en van de gebruikers van de tuinen en parken tijdens het ontwerp, de renovatie en het onderhoud ervan. 
Afhankelijk van de kenmerken van de groene ruimten en de beheerwijzen die erop worden toegepast, wordt het beheerwerk op het terrein ofwel toevertrouwd aan de tuiniers van Leefmilieu Brussel (bijvoorbeeld voor specifieke werken in een historisch park), ofwel aan externe beheerbedrijven. In dit laatste geval wordt een bestek opgesteld met zeer nauwkeurige technische bepalingen om de uitvoeringskwaliteit te garanderen.

De parkwachters vervullen een sociale en preventieve rol

De parkwachters zijn aanwezig in de verschillende groene ruimten. Deze bewakingsfunctie, die  oorspronkelijk meer gericht was op toezicht, is geleidelijk aan geëvolueerd naar een functie van medewerker belast met het informeren en sensibiliseren van het publiek, van bemiddelaar en, in sommige gevallen, van animator. In bepaalde kwetsbaardere zones (bv. dichtbebouwde wijken met weinig groen, sociaal-economisch achtergestelde wijken, lage sociale controle) heeft Leefmilieu Brussel de functie van parkwachter-animator ontwikkeld. Naast hun functie van parkwachter ontwikkelen zij een specifieke aanpak die meer gericht is op de actieve ontwikkeling van interacties met de gebruikers: door nauw samen te werken met de verschillende buurtverenigingen brengen de parkwachters-animatoren de behoeften en de wensen van de gebruikers in kaart en zorgen ze voor animatie die hierop is afgestemd.

De bomen van het park zijn het voorwerp van een fytosanitaire opvolging

Een team van de afdeling Groene Ruimten staat in voor de inventarisering en de beschrijving van de belangrijkste kenmerken van de bomen in de parken die worden beheerd door Leefmilieu Brussel en waarvan de stam een diameter heeft groter dan 30 cm. De database omvat uiteenlopende informatie: soort, diameter, ontwikkelingsfase, ouderdom, diagnose van de gezondheidstoestand, aanwezigheid van insecten of ziekten, omgeving en nabijheid van infrastructuren, veiligheid en aanbevelingen. Aan de hand van deze gegevens kunnen de risico’s worden beoordeeld en kunnen de belangrijkste interventies worden gepland (snoeien, weghalen van takken, kappen, ...) op korte en middellange termijn. Voor een nog grondigere diagnose kunnen verschillende aanvullende expertises worden uitgevoerd.
In december 2019 werden 44 sites (383 ha) geïnventariseerd in het kader van de fytosanitaire opvolging van de groene ruimten beheerd door de afdeling Groene Ruimten.   Op die datum omvatte de inventaris bijna 36.600 bomen. Deze inventaris werd uitgevoerd in een volgorde van prioriteit die gebaseerd is op de kenmerken van de parken en de bezoekersdruk ervan.

Nieuwe groene ruimten worden aangelegd door de afdeling Groene Ruimten

Gelet op de bevolkingstoename moet het aanbod van groene en natuurlijke ruimten in het Gewest worden behouden en moet de ruimtelijke spreiding worden verbeterd door het aanbod van groene ruimten en de toegankelijkheid ervan in de vijfhoek en in de eerste kroon te versterken. Door groene corridors aan te leggen die de groene ruimten onderling verbinden, kan ook de aanwezigheid van natuur in de stad worden verbeterd en kan de veerkracht van de ecosystemen worden versterkt (link naar focus Groen Netwerk).
Sinds zijn oprichting heeft Leefmilieu Brussel op die manier vele groene ruimten aangelegd.  
Onder de meest recente verwezenlijkingen vermelden we in het bijzonder de aanleg van het Zennepark en van het Park van de Ninoofsepoort en de inrichting van stukken van de groene wandeling en van de ermee verbonden groene ruimten (Engelandplateau, Zavelenberg, Marconi, Dolez, Vogelzang…). Verschillende andere projecten van aanleg van groene ruimten zijn in uitvoering. Naast de aanleg van groene ruimten werden tal van - soms heel ingrijpende - restauratieprojecten uitgevoerd (speelpleinen zoals onlangs in het Scheutbos, de Kruidtuin en het Rood Klooster, paden, voorzieningen, …) om het voortbestaan van de bestaande groene ruimten te garanderen of de kwaliteit ervan te verbeteren. 

Overname van beheer van gemeentelijke groene ruimten door de afdeling Groene Ruimten

De gemeenten beschikken niet altijd over de nodige menselijke en budgettaire middelen, daarom werd een beleid van overname van het beheer van gemeentelijke parken door Leefmilieu Brussel ingevoerd. 
Zo heeft het Gewest in 2017 het beheer overgenomen van 4 gemeenteparken (L28-park, Marie-Josépark, Albertpark in Molenbeek en Bospark in Anderlecht) en werden 4 andere parken in beheer genomen in 2018 (Gouddalpark, Ter Coignepark, Sauvagèrepark en Goede Herderpark). Twee stukken van de groene wandeling werden aangekocht in 2018 (Kanaal en Nestor Martin).  
Door de overname van het beheer van deze gemeentelijke parken door het Gewest kon het netwerk van gewestelijke parken worden versterkt zodat op termijn de coherentie van de aanleg ervan kan worden verbeterd en aan schaalvergroting kan worden gedaan (aankoop van planten, materialen, landschapsarchitecten en personeel op het terrein). Deze overdracht vergemakkelijkt bovendien de realisatie van projecten op schaal van het Gewest zoals de groene wandeling, het groene en het blauwe netwerk, het speelnetwerk of de ontwikkeling van sportactiviteiten in de parken. Voor de groene ruimten in kwetsbare gebieden kan een parkbewaking worden ontwikkeld die is afgestemd op de lokale maatschappelijke realiteit.

Een kwalitatief beheer voor alle Brusselse groene ruimten

Geleidelijk aan moet deze kwalitatieve benadering worden uitgebreid naar alle groene ruimten die worden beheerd door de gemeenten en andere aanleggers en beheerders van groene ruimten. 
Hiervoor worden verschillende tools ingevoerd: opleidingsseminaries, gidsen van goede praktijken inzake ecologisch en landschapsbeheer, productie van thematische fiches, mogelijkheid een beroep te doen op een “natuurfacilitator”, projectoproepen en subsidies, terbeschikkingstelling van een tool voor beoordeling van het potentieel voor ontwikkeling van de biodiversiteit van een site voor architecten en stedenbouwkundigen, enz. 
Overeenkomsten die betrekking hebben op het beheer van de biodiversiteit werden eveneens ondertekend of worden op dit moment ondertekend tussen Leefmilieu Brussel en de openbare partners (Leefmilieu Brussel, Citydev, Infrabel, Haven van Brussel).
Sinds 2017 neemt de afdeling Groene Ruimten, in partnerschap met andere instellingen, deel aan de denkoefeningen over de grote stedenbouwkundige uitdagingen van het Gewest. Deze denkoefeningen zullen het partnerschap leiden naar een actieve aanpak van de realisaties (aanleg van nieuwe groene ruimten, aanleg van verbindingen en groene connectiviteit) en op termijn de overname van het beheer van nieuwe ruimten die in ontwerpfase zijn of die nog moeten worden aangelegd.
De afdeling Groene Ruimten is ook indirect betrokken bij het beheer van aanzienlijke middelen die worden besteed aan de aanleg of de herkwalificatie van de Brusselse groene ruimten in het kader van de uitvoering van het Beliris-samenwerkingsakkoord dat tot doel heeft de internationale rol en de hoofdstedelijke functie van Brussel te promoten.

Ontwikkeling van een kwalitatieve voedselproductie, met respect voor de grondstoffen, die de Brusselse fabrikanten en consumenten weer met elkaar verbindt 

Het Brussels Gewest ziet voedsel als pijler van zijn ontwikkelingsbeleid, zowel voor zijn voedselproductie als voor zijn culturele, sociale en gezondheidsfunctie. De Good Food-strategie, die werd goedgekeurd in 2015, legt doelstellingen en maatregelen vast opdat elke Brusselaar toegang zou hebben tot een gezonde en duurzame voeding die lokaal wordt geproduceerd. De gewestelijke beleidsverklaring 2019-2024 bevestigt opnieuw deze ambitie en breidt ze zelfs uit met de opstelling van een volledig agro-ecologisch beleid (zie focus Good food : Professionele landbouw in het Brussels Gewest en Collectieve en familiale moestuinen).

Datum van de update: 06/07/2020
Documenten: 

Methodologische fiche 

Tabellen met de gegevens

Factsheets

Thema “Grondgebuik en landschappen in Brussel”

Thema “Duurzame voeding en stadslandbouw”

Fiches van de Staat van het Leefmilieu

    Andere publicaties van Leefmilieu Brussel 

Studies en rapporten

Plannen en programma‘s